Noiz izan zen Hirugarren Gerra Karlista?

Hirugarren Gerra Karlista 1872tik 1876ra garatu zen. Amadeo Saboiakoa Espainiako errege izendatu zutenean piztu zen.

Zergatik piztu zen Hirugarren Gerra Karlista?

Estatu laikoaren ezarpena, liberalismoaren aurkako jarrera, erregimenaren ukapena eta nekazarien egoera larria izan ziren arrazoi nagusiak. Karlistek foruen eta katolikotasunaren defentsa ere aldarrikatu zuten.

Zer da Kontzertu Ekonomikoa?

Foru-erregimena amaitu ondoren, Kontzertu Ekonomikoaren bidez euskal probintziek finantza-autonomia berria lortu zuten. Horrela, foru-sistema zaharra galdu bazen ere, ekonomia arloan autogobernua mantendu zen.

Hirugarren Gerra Karlista (1872–1876): foruen amaiera eta Kontzertu Ekonomikoa

Resumen

Testuak Hirugarren Gerra Karlista (1872–1876) aztertzen du: gerraren arrazoiak, bilakaera, Estatu Karlistaren antolaketa eta azken porrota. Era berean, 1876ko foru-erregimenaren amaiera eta Kontzertu Ekonomikoaren sorrera azaltzen ditu, Euskal Herriaren autogobernu ekonomikoaren oinarri gisa.

Puntos clave

Gerra 1872an piztu zen, Amadeo Saboiakoa errege izendatu zutenean eta Carlos VII.aren aldeko karlisten altxamenduaren ondorioz.
Gerra pizteko arrazoi nagusiak: Estatu laikoaren ezarpena, liberalismoaren aurkako propaganda, erregimenaren ukapena eta nekazarien egoera larria.
1872an Zornotzako tregua sinatu zen, baina Gorteek ez zuten su-etena onartu.
Bilbo 125 egunez setiatu zuten 1874an, azkenean amore eman behar izan zuten.
Karlisten porrota 1876ko otsailean gertatu zen, liberalek Lizarra hartu zutenean, eta Carlos VII.ak Frantziara ihes egin behar izan zuen.
1876ko urriaren 21eko legearen bidez foru-erregimena behin betiko abolitu zen, eta euskal probintziei soldadutza eta gastuetan parte hartzea ezarri zitzaien.
Kontzertu Ekonomikoaren bidez euskal probintziek finantza-autonomia lortu zuten.

Ponte a prueba

Hirugarren Gerra Karlista (1872–1876)

Hirugarren Gerra Karlista (1872–1876) Amadeo Saboiakoa Espainiako errege izendatu zutenean piztu zen, Carlos VII.aren aldeko karlisten altxamenduaren ondorioz. 1869ko hauteskundeetan karlistak lehen aldiz parte hartu zuten eta foruen defentsan lorpen politiko garrantzitsuak lortu zituzten.

Karlisten joerak eta gerraren piztea

Hala ere, karlisten artean bi joera sortu ziren: alde batetik, bide parlamentarioaren aldekoak, eta bestetik, altxamendu armatuaren aldekoak. 1869ko Konstituzioaren erreforma erradikalek, bereziki erlijio-askatasunak, karlistek berriro gerra hasteko erabakia hartzea eragin zuten. Ondorioz, gerra berria lehertu zen, batez ere Euskal Herrian eta Nafarroan, foruen eta erlijioaren defentsan. Lehen Errepublikaren garaian, alderdi karlistaren gorakada handia gertatu zen, eta karlisten mugimenduak indar handia hartu zuen Estatuaren aurkako borrokan.

Gerra pizteko arrazoi nagusiak

Gerra pizteko arrazoi nagusiak hainbat izan ziren:

Estatu laikoa: Estatu laikoa ezartzea Euskal Herriko gizartearen sinesmenen kontrako erasotzat hartu zen, eta horrek karlisten indarra handitu zuen, katolikotasunaren defentsan oinarrituta.
Propaganda eta Liberalismoaren aurkako jarrera: Karlistek propaganda zabaldu zuten prentsaren eta elizaren bidez, eta euskal herritar askok liberalismoa foruen eta tradizioen kontrako mugimendutzat jo zuten.
Erregimenaren ukapena: Karlistek ez zuten Saboiako Amadeo onartu, ezta Lehen Errepublika ere.
Nekazarien egoera: Madozen desamortizazio zibilak nekazarien egoera larriagotu zuen, herri-lurrak erosteko aukerarik ez zutelako.

Karlistek, “Jainkoa, Aberria, Foruak eta Erregea” printzipioetan oinarrituta, eraso militarrak antolatu zituzten erregimen monarkikoa berriro agintean jartzeko.

Gerraren bilakaera (1872–1876)

Gerraren bilakaera 1872 eta 1876 artean garatu zen:

1872: Karlistek hainbat gudu galdu zituzten eta Zornotzako tregua sinatu zuten. Gorteek ez zuten su-etena onartu, eta Carlos VII.ak tregua sinatu zutenak traidoretzat hartu zituen.
1873: Santa Cruz apaizak gidaritzapean karlisten matxinada berriro piztu zen, gerrilla-taktikak eta sabotajeak erabiliz. Garai horretan Euskal Herria ia osorik karlisten kontrolpean geratu zen, hiri nagusiak izan ezik.
Lehen Errepublika: Errepublika aldarrikatu zenean, monarkiko isabelino askok karlisten alde egin zuten, errepublika ez zutelako onartzen. Horrek karlisten indarra handitu zuen, eta errepublikako armadari nagusitu zitzaizkion.
1874: Bilbo 125 egunez setiatu zuten, baina azkenean amore eman behar izan zuten.

Estatu Karlista eta azken porrota

Karlisten kontrolpeko lurraldeetan “Estatu karlista” antolatu zuten: justizia-kode propioa, erakundeak, posta-zerbitzua eta txanpon propioa ezarri zituzten. 1875ean, karlistak Katalunian eta Maestrazgoan indartu ziren.

Hala ere, 1876an Alfonso XII.a Espainiako errege bihurtzean, liberal eta kontserbadore foruzale asko karlisten aurka jarri ziren. Azkenik, 1876ko otsailean, liberalek Lizarra hartu zutenean, karlisten azken porrota gertatu zen, eta Carlos VII.ak Frantziara ihes egin behar izan zuen.

Ondorioak: Foruen amaiera eta Kontzertu Ekonomikoa

Gerraren ondorioak sakonak izan ziren, batez ere Euskal Herriarentzat. 1876an, karlisten porrotaren ondoren, foru-erregimena behin betiko abolitu zen. Antonio Cánovas del Castilloren gobernuak 1876ko urriaren 21eko legea onartu zuen, eta lege horren bidez euskal probintziei soldadutza eta Estatuaren gastuetan parte hartzea ezarri zien.

Foru Aldundiak desegin egin ziren desobedientzia zibilaren ondorioz. Hala ere, ondoren Aldundi berriek autogobernuaren oinarriak berrantolatu zituzten Kontzertu Ekonomikoaren bidez, zeinak euskal probintziei finantza-autonomia eman baitzien. Horrela, foru-sistema zaharra galdu bazen ere, ekonomia arloan autonomia berria lortu zen.

Laburbilduz, Hirugarren Gerra Karlistak Euskal Herriko foruen amaiera ekarri zuen, baina aldi berean Kontzertu Ekonomikoaren bidez autogobernu ekonomikoaren hastapena izan zen.