Independentzia Gerra, 1812ko Konstituzioa eta liberalismoaren eraikuntza Espainian

1.1. Independentzia Gerra eta Jose I.a — Frantsestuak

1808 eta 1814 artean gertatutako Espainiako Independentzia Gerra funtsezkoa izan zen Espainiako historia garaikidearen hasieran. Gertaera konplexua izan zen: nazioarteko inbasio bati aurre egiteko borroka izateaz gain, barne-gatazka zibila eta iraultza politikoa ere izan baitzen. Antzinako Errejimenaren oinarriak hautsi zituen eta Estatu liberalaren sorrera abiarazi zuen. Gerra hau monarkia borboikoaren krisi sakonaren eta Napoleonen inperio-proiektuen ondorio zuzena izan zen.

1808an, Aranjuezeko matxinadaren ondoren, Karlos IV.a eta Fernando VII.a koroatik abdikatzera behartu zituzten. Napoleonek egoera baliatu zuen Espainian esku hartzeko; bi erregeak Baionara deitu zituen eta koroa bere anaiari, Jose Bonaparteri, utzi zieten. Horrela bihurtu zen Jose I.a Espainiako errege. Hala ere, espainiar gehienentzat hura ez zen legezko errege bat, baizik eta atzerriko inposizioa. 1808ko maiatzaren 2an, Madrilen matxinada herrikoia piztu zen eta berehala zabaldu zen penintsula osoan. Horrela hasi zen Independentzia Gerra.

Gerrak hiru ezaugarri nagusi izan zituen:

• Nazio-gatazka: herritar askok okupazioaren aurrean borroka antolatu zuten, "Juntak" sortuz, Fernando VII.aren izenean jarduteko.
• Gerra zibila: espainiarrak bi taldetan banatu ziren: Napoleonen aldeko frantsestuak eta haren aurkako patrioten artean.
• Iraultza politikoa: gerran zehar antzinako absolutismoa kolokan jarri eta sistema liberal baten oinarriak finkatu ziren.

Jose I.aren gobernuak modernizazio-prozesu bat bultzatu nahi izan zuen, Frantziako Ilustrazioaren printzipioetan oinarrituta. 1808an, Baionako Estatutua izeneko dokumentua onartu zuen, konstituzio-itxura zuen lege-testu bat. Horretan oinarrizko eskubide batzuk aitortzen ziren, pribilegio feudalak abolitu eta legearen aurreko berdintasuna sustatzen zen. Hala ere, estatutu hori ez zen benetan aplikatu, Frantziako armadak ez baitzuen lurraldearen kontrol osoa lortu.

Haren aldekoak frantsestuak izan ziren: ilustratuak, funtzionarioak eta noble batzuk, Napoleonen erreformak Espainia aurreratzeko aukera gisa ikusten zituztenak. Ez ziren traidoretzat jotzeko modukoak, baizik eta aurrerapenaren eta arrazoimenaren aldekoak. Horien artean zeuden Leandro Fernández de Moratín edo Meléndez Valdés bezalako intelektualak.

Alor militarrean, gerrak oso bortitza eta luzea izan ziren. Herritarren gerra-gerrilla mugimenduak Frantziako kontrola zaildu zuen. Bailén (1808), Zaragoza edo Girona bezalako guduek erakutsi zuten espainiarrek erresistentzia handia zutela Napoleonen armada boteretsuaren aurrean. Azkenean, Britainiar armadaren laguntza —Wellington dukearen zuzendaritzapean— funtsezkoa izan zen garaipena lortzeko. Napoleonen porrotaren ondoren, Fernando VII.a berriro tronura itzuli zen 1814an.

Gerra honek ondorio sakonak izan zituen. Herrialdeak biztanle asko galdu zituen, ekonomia hondatuta geratu zen eta Antzinako Errejimenaren egitura politikoak krisian sartu ziren. Hala ere, gatazkak garai berri baten ateak ireki zituen: Cadizko Gorteetan 1812ko Konstituzioa onartu zen, Espainiako lehen konstituzio liberala, eta horrek oinarri juridiko eta politiko berriak ezarri zituen: subiranotasun nazionala, botere-banaketa eta herritarren berdintasuna.

Horregatik, Independentzia Gerra ez zen soilik okupazioaren aurkako borroka bat izan; aldi berean, iraultza liberalaren abiapuntua izan zen, XIX. mendeko Espainiaren eraldaketa politiko eta soziala martxan jarri zuena.

1.2. Cadizko Gorteen lan iraultzailea eta 1812ko Konstituzioa

Cadizko Gorteak (1810–1813) Espainiako historiako mugarri politiko garrantzitsuenetako bat izan ziren. Independentzia Gerraren testuinguruan sortuak, gerraren erdian liberalismoaren eta nazio-subiranotasunaren oinarriak ezarri zituzten. Espainiar Estatu modernoaren lehen harria jarri zuten, eta Antzinako Errejimenaren amaiera ekarri zuten. Gorte hauen jardunak eta 1812ko Konstituzioak —"La Pepa" izenez ezagutua— liberalismo politikoaren ateak zabaldu zituzten.

Gerraren testuingurua eta Gorteen sorrera

1808an, Napoleonen inbasioaren ondorioz, Espainiako monarkia kolokan geratu zen. Errege legitimoa, Fernando VII.a, Frantzian preso zegoen eta herrialdea okupazioaren menpe zegoen. Hala ere, herritarrek eta tokiko Juntek ez zuten amore eman: beren izenean Junta Zentral Goren bat eratu zuten, nazioaren subiranotasuna ordezkatzeko asmoz. Junta horrek, 1810ean, Gorte orokorrak deitzea erabaki zuen, herrialdearen etorkizun politikoa erabakitzeko.

Horrela sortu ziren Cadizko Gorteak, Cádiz hirian, Napoleonen tropetatik libre mantendu zen hiri bakarretako batean. Gorte hauek Espainia osoaren eta bere lurralde kolonialen ordezkariak biltzen zituzten, baita Ameriketako probintzietako diputatuak ere. Horrek erakusten zuen subiranotasunaren ideia berri bat: nazioa zen orain boterearen jabea, ez erregea.

Gorteen jarduera eta iraultza politikoa

Cadizko Gorteek benetako iraultza politikoa egin zuten, Antzinako Errejimenaren oinarriak deseginez. Gorteek hartu zuten subiranotasuna, eta, ondorioz, boterea herriaren ordezkariengan jarri zen, ez erregearen eskuetan. Horrela, absolutismoaren printzipioa hautsi zuten.

Lehenengo neurriak Antzinako Errejimenaren egitura sozial eta juridikoaren aurka zuzendu ziren:

• Jaun-lurrak eta pribilegio feudalak abolitu ziren.
• Elizaren boterea mugatu zen eta inkisizioa ezabatu zen.
• Prentsa-askatasuna ezarri zen.
• Administrazioa probintzia eta udal berrien arabera antolatu zen.

Erreforma horiek guztiek helburu bera zuten: Espainia moderno, zentralizatu eta liberal bat eraikitzea.

1812ko Konstituzioa: liberalismoaren oinarriak

Gorteen lanik garrantzitsuena 1812ko Konstituzioa izan zen. Lehenengo aldiz, Espainian lege gorena herriaren borondatean oinarritu zen. Konstituzioak hainbat printzipio aurrerakoi ezarri zituen:

• Subiranotasun nazionala: boterea ez zegoen erregearengan, baizik eta nazioaren ordezkariengan.
• Botere-banaketa: botere legegilea Gorteen esku geratu zen; betearazlea, erregearengan; eta judiziala, epaileen esku.
• Herriaren ordezkaritza: sufragio zabal baina ez unibertsala ezarri zen, gizonezkoentzat eta sistema zeharkako baten bidez.
• Eskubide eta askatasunak: askatasun zibila, adierazpen-askatasuna eta legearen aurreko berdintasuna bermatu ziren.
• Elizaren rola: katolizismoa erlijio ofizialtzat mantendu zen, baina Elizaren boterea mugatu zen Estatuaren aldean.

Konstituzio honek liberalismoaren printzipio nagusiak biltzen zituen eta Espainiako lehen sistema politiko konstituzionala ezarri zuen. Hala ere, testua gehienbat teorikoa izan zen, gerraren eta okupazioaren egoerak zaildu baitzuen haren aplikazioa.

Ondorioak eta garrantzia historikoa

1814an, Napoleonen porrotaren ondoren, Fernando VII.a itzuli zen Espainiara eta konstituzioa indargabetu zuen, absolutismoa berriro ezarriz. Hala eta guztiz ere, 1812ko Konstituzioak sinbolo politiko eta ideologiko indartsu bihurtu zen. XIX. mendeko liberalek haren espiritua bizirik mantendu zuten eta konstituzio hori izan zen etorkizuneko erreformetarako oinarri.

Gainera, “La Pepa” ez zen soilik Espainiarentzat garrantzitsua izan. Amerikako koloniek ere eragin handia jaso zuten.

1.3. Liberalismoaren garapena: Estatuaren egituraren eraikuntza

XIX. mendearen lehen erdialdean, Espainiak prozesu luze eta gatazkatsua bizi izan zuen, absolutismoaren amaieratik Estatu liberalaren eraikuntzaraino. 1812ko Konstituzioaren printzipio liberalak ez ziren berehala sendotu, baina hurrengo hamarkadetan, borroken, matxinaden eta erreformen bidez, Estatu moderno eta zentralizatu bat sortu zen. Garai honetan, liberalismoa pixkanaka nagusitu zen eta Espainiako egitura politiko, administratibo eta ekonomikoa errotik aldatu zituen.

Absolutismoaren itzulera eta liberalismoaren lehen urratsak

Independentzia Gerraren ondoren, Fernando VII.a 1814an itzuli zen tronura eta berehala absolutismoa berrezarri zuen. Cadizko Gorteek egindako lana baliogabetu zuen eta konstituzioa indargabetu zuen. Hala ere, liberalen ideia politikoak zabalduak zeuden jada, eta hainbat altxamendu eta konspirazio sortu ziren monarkia absolutistaren aurka. Horien artean nabarmendu zen 1820ko pronuntziamendua, Rafael del Riego koronelak gidatua, zeinak "Trienio Liberal" izeneko aldia inauguratu zuen (1820–1823).

Trienio honetan berriro ezarri zen 1812ko Konstituzioa eta hainbat erreforma liberal gauzatu ziren: jaurerriak eta pribilegioak desegin ziren, elizaren boterea mugatu zen, eta administrazioa modernizatzeko lehen neurriak hartu ziren. Hala ere, garai hori laburra izan zen; Frantziako armadak (San Luisen Ehun Mila Semeak) Espainian sartu ziren eta Fernando VII.ak absolutismoa berriro ezarri zuen 1823an.

Haren heriotzarekin (1833) eta Isabel II.aren tronuratzearekin batera, liberalismoa behin betiko nagusitu zen, nahiz eta bi korronte nagusi sortu: liberal moderatuak eta liberal aurrerakoiak.

Liberalismoaren garaipena eta Estatuaren egitura berria

1833tik aurrera, liberalismoak Espainiako Estatuaren oinarriak errotik berritu zituen. Alde batetik, Antzinako Errejimenaren egitura sozial eta politikoak ezabatu ziren:

• Jurisdikzio feudalak desegin ziren, nobleziaren eta elizaren pribilegioak kendu ziren, eta eliza-desamortizazio prozesuak abiarazi ziren (Mendizabalen eta Esparteroren desamortizazioak). Horri esker, lur-jabetza merkatuan jarri zen eta burgesia berri bat sortu zen, nekazaritza eta administrazioa kontrolatzen hasi zena.

Bestetik, liberalek Estatuaren egitura zentralizatua ezarri zuten. Probintziak sortu ziren (1833ko Javier de Burgosen erreforma) eta horiek gobernadore zibilen menpe jarri ziren. Udalak ere gobernu zentralaren kontrolpean geratu ziren, eta administrazio publikoa modernizatu zen. Justizia-sistemari dagokionez, kode legal bateratua sortu zen eta lege guztiak Estatuko boterearen esku geratu ziren, nobleen eta elizaren jurisdikzioak kenduz.

Era berean, Estatu liberalak armada nazionala eta guardia zibila sortu zituen, ordena eta segurtasuna bermatzeko. Hezkuntza ere berritu zen: estatuak kontrolatutako eskola publikoa ezarri zen eta unibertsitateak berrantolatu ziren.

Liberalismoaren oinarri ekonomikoak

Ekonomiaren alorrean, liberalismoak merkatu askearen printzipioa ezarri zuen. Monarkia absolutistaren politika protekzionista baztertu eta kapitalismo modernoa garatzen hasi zen. Desamortizazioek lur asko burgesen esku utzi zituzten, eta horrek nekazaritzako ekoizpena handitu zuen, baina aldi berean, nekazari txikien pobretzea ere ekarri zuen. Industria garapen motela izan bazen ere, hiri handietan —Madril, Bartzelona, Bilbo— industria eta merkataritza modernoak sortu ziren.

Barne gatazkak eta liberalismoaren sendotzea

Liberalismoaren garaipena ez zen baketsua izan. Karlisten gerrak (1833–1876) izan ziren liberalen eta tradizionalisten arteko gatazka odoltsuak. Karlistak Antzinako Errejimena, Eliza eta foruak defendatzen zituzten; liberalek, aldiz, konstituzio eta Estatu zentralizatua. Azkenean, liberalismoak irabazi zuen eta 1876ko Konstituzioarekin sendotu zen, Estatu liberal espainiarra behin betiko ezarriz.

Ondorioa: Beraz, 1808tik 1876ra bitartean, Espainiak absolutismotik liberalismora egin zuen jauzia. Estatu berri horrek oinarri hauek ezarri zituen.

1.4. Seiurteko demokratikoa (1868–1874)

Seiurteko demokratikoa izenaz ezagutzen den aldia (1868–1874) Espainiako historia garaikidean funtsezko mugarri bat izan zen. Garai horretan, herrialdeak liberalismo moderatuaren mugak gainditu eta demokrazia zabalago baten esperientzia bizi izan zuen. Sei urteko epe horretan, erreboluzio, errege aldaketa, monarkia konstituzional berria eta, azkenean, lehen errepublika ezarri ziren. Nahiz eta esperientzia laburra izan, bere ondorio politiko eta sozialek XIX. mendeko Espainiaren bilakaeran eragin handia izan zuten.

1868ko Iraultza: Isabel II.aren amaiera

1860ko hamarkadan, Isabel II.aren monarkia krisian zegoen. Gobernuaren ustelkeriak, liberal moderatuen politikek eta herritarren haserreak giro iraultzailea sortu zuten. Gainera, krisi ekonomikoak eta gizarte-desberdintasunen hazkundeak descontentoa areagotu zuten.

1869ko Konstituzioa: printzipio demokratikoak

Iraultzaren ondoren, 1869ko Konstituzioa onartu zen, Espainiako lehen testu demokratiko benetakoa. Dokumentu horrek subiranotasun nazionala eta gizabanakoaren eskubide zabalak aitortu zituen. Besteak beste, adierazpen-, elkarte- eta erlijio-askatasuna bermatu ziren, eta sufragio unibertsala (gizonezkoentzat) ezarri zen lehen aldiz. Botere-banaketa argi zehaztu zen eta Estatuaren egitura parlamentarioa sendotu zen.

Konstituzioak monarkia mantentzen zuen, baina erregea Gorteek aukeratuko zuten, ez jatorri dinastikoaren arabera. Hori dela eta, errege berria bilatzeko prozesua hasi zen, Isabel II.aren ondorengoa ordezkatzeko.

Amadeo I.aren monarkia eta zailtasunak

Errege berria Amadeo I.a Savoikoa izan zen, Italiako erregearen semea. 1870ean Espainiara iritsi zen, baina bere erregealdia oso laburra eta gatazkatsua izan zen (1870–1873). Lehenik eta behin, haren babesle nagusia, Prim jeneral, hil zuten atentatu batean.

Gainera, Amadeok ez zuen ez liberalen ez kontserbadoreen babes sendoa lortu, eta herri xeheak ere ez zuen atzerritar errege bat onartu. Aldi berean, gatazka politiko eta sozialak areagotu ziren: karlisten matxinadak, Kubako independentzia-gerraren hasiera (1868), eta langileen mugimenduen gorakada.

Egoera jasanezina bihurtu zenez, Amadeo I.ak abdikatu egin zuen 1873an. Haren abdikazioarekin amaitu zen monarkia demokratikoaren esperientzia laburra eta ireki zen Errepublikaren garaia.

Lehen Errepublika (1873–1874)

1873ko otsailean, Gorteek Lehen Errepublika aldarrikatu zuten, Espainian lehen aldiz. Hasieran, erregimen berriak ilusio handia piztu zuen, baina laster agerian geratu ziren haren ahuleziak. Errepublikaren barruan bi ikuspegi zeuden: unitarioak, Estatu zentralizatuaren aldekoak; eta federalistak, autonomia handiagoa defendatzen zutenak. Azken hauek ziren Pi i Margall bezalako politikarien jarraitzaileak.

Barne-gatazkak eta segurtasun-eza gero eta handiagoak izan ziren. Herrialde askotan matxinada federalak piztu ziren (Katalunia, Valentzia, Andaluzia), eta horrek Estatuaren autoritatea ahuldu zuen. Aldi berean, karlisten bigarren gerra hasi zen iparraldean eta Kuban independentziaren aldeko borroka jarraitu zuen. Egoera nahasi horretan, armadak gero eta protagonismo handiagoa hartu zuen.

Azkenik, 1874ko abenduan, Martínez Campos jeneralak pronuntziamendu militar bat egin zuen Sagunton eta Alfontso XII.aren monarkia berrezarri zuen. Horrela amaitu zen Seiurteko demokratikoa eta hasi zen Berrezarpenaren garaia.

Ondorioa

Seiurteko demokratikoa ez zen egonkorra izan, baina esperientzia politiko aurrerakoi eta erabakigarria izan zen. Lehen aldiz, Espainiak demokrazia, sufragio unibertsala eta eskubide zibilak ezagutu zituen. Gainera, gizartearen sektore berriak —langileak, intelektualak eta erdi mailako klaseak— politikara hurbildu ziren. Hala ere, krisi instituzionalek erakutsi zuten oraindik ez zegoela oinarri sendo bat erregimen demokratikoa mantentzeko.

1.5. Foru-auzia

Foru-auzia XIX. mendeko Espainiako historiako gai nagusietako bat izan zen, batez ere Antzinako Errejimenaren krisia eta Estatu liberalaren eraikuntza testuinguruan. Espainiako eremu gehienean zentralizazio liberalaren prozesua nagusitu bazen ere, Euskal Herrian eta Nafarroan eztabaida handia sortu zen foruen inguruan. Izan ere, foruak ez ziren soilik lege berezi batzuk: identitate politiko eta sozial baten oinarria ziren, eta horien defentsa gatazka politiko eta militar bihurtu zen.

Foruen esanahia eta jatorria

Foruak, jatorrian, eskubide eta pribilegio historikoen multzoa ziren, lurralde bakoitzak bere autonomia juridiko, fiskal eta administratiboa bermatzen zituena. Euskal probintzietan (Bizkaia, Gipuzkoa eta Araba) eta Nafarroan, foruek tokiko erakundeei —Batzar Nagusiak eta Diputazioak— botere zabala ematen zieten. Horien bidez, herritarrek zerga propioak kudeatzen zituzten, soldadutzatik salbu zeuden eta tokiko legeak aplikatzen zituzten.

Foruak ez ziren soilik antolaketa administratibo bat: autogobernuaren adierazpen historikoa ziren, eta, beraz, lurralde nortasunaren elementu nagusi bihurtu ziren. Hori dela eta, liberalismo zentralistaren aurrean, foruen defentsak esanahi politiko eta kultural sakona hartu zuen.

Liberalismoa eta zentralizazioa

XIX. mendeko liberalismoak Estatu zentralizatua eta lege bakarra ezartzea zuen helburu. Printzipio liberalek —subiranotasun nazionala, legearen aurreko berdintasuna eta uniformetasuna— ezin zuten onartu probintzia bakoitzak bere lege eta eskubide bereziak izatea. Hortaz, liberalismoaren garaipenarekin batera, foruen etorkizuna zalantzan jarri zen.

Hasiera batean, liberal moderatuek eta aurrerakoiek ikuspegi desberdinak zituzten. Batzuek foruak desegokitzat jotzen zituzten Estatu moderno baten barruan; beste batzuek, ordea, errespetatu eta moldatu egin behar zirela uste zuten. Hala ere, praktikan, zentralizazio-prozesua nagusitu zen.

Karlistadak eta foruen defentsa

Foruen defentsa lotura estua izan zuen karlisten mugimenduarekin. Karlistak Fernando VII.aren seme Don Carlosen aldekoak ziren, eta aldi berean, monarkia tradizionala, Elizaren boterea eta foru-erregimena defendatzen zituzten.

Hori dela eta, Euskal Herria eta Nafarroa izan ziren Karlisten gerren (1833–1876) gune nagusiak.

Lehenengo Karlistaldian (1833–1839), foruak erresistentziaren sinbolo bihurtu ziren. Liberalek, aldiz, Estatu zentralizatua eta konstituzioaren nagusitasuna defendatzen zuten. Gerra amaitzean, 1839ko Bergarako Hitzarmenak adierazi zuen foruak "Espainiaren batasunarekin bateragarri" egingo zirela, baina, praktikan, haien edukia mugatu zen.

Nafarroako eta Euskal probintzien egoera

1839tik aurrera, Nafarroak eta gainerako probintziek egoera ezberdina izan zuten. Nafarroak 1841eko Lege Hitzartuaren bidez bere foruak neurri batean mantendu zituen, baina probintzia arrunten antzeko administrazioa ezarri zen. Hala ere, Nafarroak autonomia fiskala mantendu zuen, eta bere kontzertu ekonomikoaren aitzindaria bihurtu zen.

Euskal probintziek, berriz, 1839tik 1876ra bitartean foruak mantendu zituzten neurri handi batean, baina liberalismoaren presioak gero eta handiagoak izan ziren. Azken Karlistaldiaren amaieran, 1876an, Alfontso XII.aren gobernuak foruak ofizialki abolitu zituen. Hala ere, porrot horren ondoren, konponketa ekonomiko berria adostu zen: Kontzertu Ekonomikoa (1878). Horren bidez, probintzia bakoitzak (Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa) bere zerga-bilketa kudeatu eta Estatuari kupo bat ordaintzeko sistema ezarri zen.

Ondorioa

Foru-auziak Espainiako Estatu modernoaren eraikuntzan tentsio iraunkorra sortu zuen. Alde batetik, liberalismoak batasun juridiko eta politikoa bilatzen zuen; bestetik, Euskal Herriak eta Nafarroak beren autonomia historikoa eta nortasun berezia defendatzen zuten. Karlistadak, gatazka politiko eta sozialak, eta foruen abolizioa izan ziren prozesu horren adierazpen nagusiak.