Gerra Karlistak Euskal Herrian: foruak, faseak eta ondorioak (1833–1876)

Gerra Karlista (1833–1839): María Cristina erregeordetzan

1. Fasea (1833–1835): Euskal Herriko gerrilla-fasea (laburpena)

1. Fasea (1833–1835): Euskal gerrilla-fasea

Gerra Euskal Herrian hasi eta garatu zen, Tomás Zumalakarregi karlisten buru militar nagusia izanik. Zumalakarregik 30.000 boluntarioko armada antolatu eta gerrilla bidez borrokatu zen Nafarroan, Araban, Gipuzkoan eta Bizkaian (hirietan liberalak nagusi ziren).

1834an, María Cristinak foruak errespetatzeko zin egin zuen eta neurri batzuk hartu zituen (legeak, zigor kodea, Oñatiko unibertsitatea), baina nazioarteko babesik eta baliabiderik gabe gerra aurrera eramatea zaila izan zen. Don Carlosek Bilbo konkistatzeko agindu zion Zumalakarregiri; Zumalakarregi setioan zaurituta hil zen, eta azkenean Esparterok hiria askatu zuen.

2. Fasea (1836–1837): Hedapen eta emaitzarik eza

Zumalakarregi hil ondoren, karlisten indarra ahuldu egin zen eta buru nagusi bihurtu zen Don Carlos. Bere helburu nagusietako bat Madril hartzea izan zen. Hala ere, karlisten taktika aldakorrak ez zien onurarik ekarri, eta ez zuten lortu aurrerapen erabakigarririk.

Aldi berean, Bilbo berriz ere setiatuta egon zen, baina azkenean Esparterok setioa apurtzea lortu zuen, liberalen aldeko garaipena ekarriz eta karlisten indarra ahultuz.

3. Fasea (1838–1839): Gainbehera eta Bergarako Ituna

1838–1839eko garaian karlisten eragina moteldu egin zen. Maroto gidatutako karlisten helburua gerra Espainiako lurralde guztira zabaltzea izan zen, baina 1837tik aurrera armada liberalak indartu ziren Mendizábalena desamortizazioen ondorioz. Karlistak Madrilera iritsi baziren ere, Esparteroren armadak atzera egitera behartu zituen.

1839an, gerrak nekatuta, sinatu zen Bergarako Ituna (Bergarako Besarkada). Marotok Isabeli erregina izateko eskubidea onartu zion, eta Esparterok karlista gipuzkoar eta bizkaitarren ohore militarrak eta karguak mantentzea onartu zuen.

Gainera, adostu zen Euskal lurraldeetako foruak mantenduko zirela, baina «batasun konstituzionalaren» barruan. Honek esan nahi zuen foruak ez zirela lege independente guztiz, baizik eta Espainiako Konstituzioaren menpe geratuko zirela; autonomia historikoa neurri batean mantendu zen, baina mugatuta.

Esparteroren erregeordetza (1840–1843)

Garai honetan foruak konstituzioari egokitzeko aldaketak egin ziren. Euskal probintzietako diputatuen joerak foruzale eta moderatuak ziren, Nafarroako ordezkarienak, ordea, progresista eta erreformista ziren; horrek foruen murrizketa ekarri zuen.

Nafarroan, 1841eko Lege Hitzarmena sinatu zen: Nafarroak erresuma izateari utzi zion, eta Pirinioetako mugak ezarri ziren. Gazteek soldadutza egin behar izan zuten, eta nahiz eta zergen bilketan autonomia izan, 300.000 erreal ordaindu behar zizkion Estatuari. Administrazioan, aldiz, autonomia handia mantendu zuen.

Euskal probintzietan, foru-pasea, Batzar Nagusiak eta Aldundiak kendu ziren; aduanak mugara eraman zituzten, eta egitura judiziala Espainiako beste probintzien pare jarri zen.

Honek matxinadak eragin zituen, non liberalismoaren aurkakoek, foruzaleek, karlisten eta María Cristinaren aldeko moderatuek parte hartu zuten. Esparterok altxamenduak gogor zapaldu zituen eta 1841eko legea onartu zuen Donostiako liberal burgesen laguntzaz; lege horren ondorioz Euskal probintziak Espainiako gainontzekoen pare jarri ziren. Hala ere, foruak ez ziren guztiz deuseztatu, eta militar zein zerga arloan ezaugarri berezi batzuk mantendu ziren.

Isabel II.aren erregealdia (1833–1868)

Foruen berrezarpen partziala gertatu zen, hau da, foruen zati bat berriro indarrean jarri zen. Burgesek eta lurjabe aberatsek foruen alde egin zuten, pribilegio ekonomikoak lortzeko aukera ikusi zutelako. Estatuak foruak kentzeko mehatxuak egin bazituen ere, erregimen forala aurreko garaietan baino indartsuago eta zabalago bihurtu zen.

Aldi berean, industrializazioa eta modernizazioa bultzatzeko urratsak eman ziren. Isabel II.aren politika autoritarioak oposizioa handitu zuen, eta 1866an Ostenden bildutako oposizioak Isabel tronutik kentzea adostu zuen. Azkenean, 1868ko «La Gloriosa» iraultzaren bidez, Isabel II.aren erregealdia amaitu zen.

1868ko Iraultza eta Seiurteko Demokratikoa

1868ko iraultzak Isabel II.aren tronuari amaiera eman zion eta 1869an idatzitako konstituzioan ez ziren foruak ukatu. Amadeo Saboiakoa aukeratu zuten Espainiako errege gisa Carlos VII.a izan beharrean. Horrek hirugarren gerra karlistaren aroa ireki zuen, Euskal Herrian karlistak berriz altxatu zirenean.

Amadeoren erregealdiaren porrotaren ondoren Lehen Errepublika aldarrikatu zen. Hala ere, 1874ko altxamenduak lehen Errepublikari amaiera eman zion eta Borboien berrezarkuntza hasi zen, bitartean hirugarren Gerra Karlistak jarraitzen zuelarik.

Hirugarren Gerra Karlista (1872–1876)

Amadeo Saboiakoa errege izendatu zutenean piztu zen gerra, Carlos VII.aren aldeko karlisten aurka. 1869ko hauteskundeetan karlistak lehen aldiz parte hartu zuten eta foruen defentsan arrakasta politikoak izan zituzten, baina bi joera sortu ziren: bide parlamentarioaren aldekoak eta altxamendu armatuaren aldekoak.

1869ko konstituzioak ekarritako erreforma erradikalek (batez ere erlijio-askatasunak) karlistak berriro altxatzera bultzatu zituen. Horrela, Hirugarren Gerra Karlista hasi zen, batez ere Euskal Herrian eta Nafarroan, foruen eta erlijioaren defentsan. Lehen Errepublikaren garaian, karlisten mugimendua indartu egin zen eta Estatuaren aurkako borroka areagotu zen.

Hirugarren gerra karlistaren hasierako arrazoiak

• Estatu laikoa ezartzea: Erlijioarekin izan ziren neurriak Euskal Herrian sinesmenen aurkako erasotzat hartu ziren; karlistek katolikotasunaren defentsa planteatu zuten eta hori indarra izan zen hauteskundeetan.

• Propaganda eta eragin soziala: Karlistek prentsan eta mezetan propaganda egin zuten; Euskal Herriko herritar batzuk liberalismoa foruzaletasunaren kontrako mugimendutzat hartu zuten.

• Erregimen berrien onarpena ukatzea: Karlistek ez zuten onartu Amadeo Saboiakoa, ezta lehen Errepublika ere.

• Desamortizazioen ondorioak: Madozen eta Mendizábal bezalakoen desamortizazio zibilak nekazarien egoera koldetu zuen; haiek ez zuten askotan herri-lurrak erosteko aukerarik izan.

• Ideologia eta printzipioak: «Jainkoa, Aberria, Foruak eta Erregea» bezalako printzipioetan oinarrituta antolatu ziren eraso militarrak, erregimen monarkikoa berrezartzeko helburuarekin.

Hirugarren gerra karlistaren bilakaera (1872–1876) laburtuta hau izan zen: 1872an karlistek porrot batzuk izan zituzten eta Zornotzako tregua sinatu zuten; Gorteek ez zuten onartu, eta Carlos VII.ak sinatzaileak traidoretzat jo zituen. 1873an, Santa Cruz apaizak gidatuta, karlisten matxinada berriz piztu zen: gerrilla eta sabotaje bidez, Euskal Herria ia osorik karlisten esku geratu zen, hiri nagusiak izan ezik.

Lehen Errepublika aldarrikatu zenean monarkiko askok karlisten alde egin zuten, eta hauek indarra hartu zuten; 1874an Bilbo setiatu zuten, baina amore eman behar izan zuten. Karloek «Estatu karlista» antolatu zuten (justizia, erakundeak, posta eta txanpona). 1875ean indartu baziren ere, 1876an Alfonso XII.a errege bihurtzean karlisten indarra ahuldu zen. Azkenean, 1876ko otsailean liberalek Lizarra hartu zutenean karlisten azken porrota gertatu zen eta Carlos VII.ak Frantziara ihes egin zuen.

Ondorioak: foruen abolizioa eta Kontzertu Ekonomikoa

Gerraren ondorioz, foruak behin betiko abolitu zituzten, Euskal Herriko autogobernuaren amaiera ekarriz.

1876an, karlisten porrotaren ondoren, foru-erregimena behin betiko abolitu zen. Antonio Cánovas del Castillo-ren legeek euskal probintziei soldadutza eta Estatuaren gastuetan parte hartzea ezarri zien, eta foru Aldundiak desegin zituzten desobedientzia zibilarengatik.

Ondoren, Aldundi berriek Kontzertu Ekonomikoa ezarri zuten, euskal probintziei finantza-autonomia emanez. Horrela, foru-sistema galdu bazen ere, ekonomia arloan autonomia berria lortu zen.