II. Errepublika (1931-1936): Biurtekoak, gatazkak eta Gerra Zibilaren aurrekoak

Espainiako II. Errepublika (1931-1936)

1. Biurteko Errepublikano-Sozialista (1931-1933)

Gobernuaren eraketa eta testuingurua

Gorte Konstituziogileetarako hauteskundeak 1931ko ekainaren 28an egin ziren, eta inoiz baino jende gehiagok hartu zuen parte (%70). Gizonezkoen sufragio unibertsalari eutsi zitzaion. Espainian egindako lehen hauteskunde aske eta garbiak izan ziren. Errepublikanoen eta sozialisten arteko batasunak gehiengoa lortu zuen ia probintzia guztietan. Beraz, Kongresuan ezkerreko joera nabarmena zen. Historian lehenengo aldiz, hiru emakume diputatu zeuden Parlamentuan: Clara Campoamor eta Victoria Kent errepublikanoak, eta Margarita Nelken sozialista. 1931ko Konstituzioa onartu ostean, Niceto Alcalá-Zamora Errepublikako presidente hautatu zuen Kongresuak, eta Manuel Azaña, berriz, Gobernuaren burutzan berretsita gelditu zen. Ezkerreko errepublikanoen eta sozialisten arteko aliantza aukeratu zuen Azañak gobernua eratzeko.

Erreformak: Herrialdea modernizatzeko helburua

Lehen biurtekoaren ezaugarri nagusia erreformen politika orokorra izan zen, eta herrialdea modernizatzea eta demokratizatzea izan zuen helburu. Hauek izan ziren erreforma nagusiak:

• Erlijio-erreforma eta kleroaren boterearen murrizketa: Gobernuak guztiz bereizi nahi zituen Eliza eta Estatua, eta Elizak gizartean zuen eragina murriztu. Horretarako, lege multzo bat garatu zuen; hala nola, ezkontza zibila edo dibortzioaren legea (1932). Jesusen Lagundia desegin zuen eta haren ondasunak nazionalizatu egin zituen. 1933ko Kongregazioen Legeak ordena erlijiosoei irakaskuntzan aritzeko debekua ezarri zien. Neurri hauek kleroaren eta eskuin katolikoaren aurkakotasun gogorra eragin zuten.
• Nekazaritza-erreforma: Nekazaritza-erreforma izan zen ezkerreko biurtekoko lan garrantzitsuena. Espainiako nekazaritza zaharkituta zegoen (atzerapen teknikoa, produktibitate txikia, langile asko eta eskulan merkea). Jabetzaren egitura desegokia zen (latifundio handiak hego-erdialdean eta hegoaldean). 1932ko Nekazaritza Erreformarako Legeak Estatua baimendu zuen nekazaritza-lur landugabeak edo gaizki ustiatuak desjabetzeko, kalte-ordaina emanez, eta horiek lurrik gabeko nekazarien artean banatzeko. Legearen aplikazio motelak eta langabeziaren gorakadak matxinada anarkistak eragin zituen, Casas Viejasen (1933), baita borroka tragikoak ere ordena publikoko indarrekin. Lege hori 1934an bertan behera gelditu zen.
• Erreforma militarra: Azañak armada eraberritzeko neurriak hartu zituen. Lehenbiziko dekretuak errepublikari fideltasuna zin egitera behartu zituen militarrak. Erretiroen dekretuarekin, borondatezko erretiroa eskaini zieten ofizialei, soldata osoa jasotzen jarraituta. Beste neurri garrantzitsu bat Indar Armatuak aginpide zibilaren mende jartzea izan zen. Azañaren erreformek haserretu egin zituzten armadako sektore handiak. 1932ko abuztuan Sanjurjo jenerala estatu-kolpe bat ematen saiatu zen. Kolpeak porrot egin zuen, baina armadako sektore kontserbadoreenen tentsioa areagotu zuen. Errepublika Guardia Zibilaren hegemonia amaitzen saiatu zen, Erasoko Guardia (Hiriko polizia taldea) sortuz (1932ko urtarrila).
• Autonomien auzia: 1932ko irailean, Parlamentuak Kataluniako Estatutua (Nuriako Estatutua) onartu zuen. Euskal Estatutua egiteko prozesua zaila izan zen, ezker errepublikano-sozialistaren eta eskuinaren (EAJ eta tradizionalistak) arteko desadostasun sakonak zirela eta. Lizarrako Estatutua (kontserbadorea, klerikala eta foruzalea) aurkeztu zen Gorteetan, baina ez zen aurrera atera. 1933an Euskal Herriko Autonomia Estatutu berri baten proiektua prestatu zen, baina bertan behera geratu zen 1933ko hauteskundeetan eskuinak garaipena lortu zuenean.
• Hezkuntzaren berrikuntza: Hezkuntza laikoa eta doakoa eskubide unibertsala bihurtzea zen oinarria. 1931ko Konstituzioaren arabera, Lehen Hezkuntza derrigorrezkoa, doakoa eta mistoa zen. Gobernuak diru asko erabili zuen hezkuntzan, analfabetismoari aurre egiteko.
• Lan arloko legeak: Largo Caballerok, Laneko ministro sozialistak, erreformak egin zituen, enpresaburuak haserretu eta langileak itxaropenez bete zituztenak: zortzi orduko lanaldia, igandeko atsedenaldia, haurren lanaren aurkako legea, besteak beste.

Biurtekoaren amaiera: Krisia eta gatazka sozialak

1932an eta 1933an gertatu ziren gizarte-gatazkek larritu egin zuten gobernu erreformistaren krisia. Anarkistek asaldura handia eragin zuten greben bidez, eta ordena publikoa aztoratu zuten. Langabezia handitzen ari zen, eta Azañaren gobernuaren erreformek ez zituzten izan langileek eta jornalariek espero zituzten emaitzak. 1933ko Casas Viejaseko gertakariak izan ziren denetan bortitzenak. Bertan, jornalari anarkistek komunismo libertarioa aldarrikatu eta Guardia Zibilaren kuartela inguratu zuten. Erasoko Guardiak esku hartu eta matxinada bortizki zapaldu zuen. Zapalkuntza gogor horrek kalte politiko konponezina egin zion Azañari. 1933. urtearen erdialdera, errepublikan egonkortasun falta handia nabarmentzen zen. Azañak dimititu egin zuen eta Alcalá Zamorak, Errepublikako presidenteak, hauteskundeetarako deia egin zuen. Hauteskunde horietan botoa eman ahal izan zuten lehen aldiz emakumeek.

2. Testu historikoa: Emakumeen sufragioa (1931)

Clara Campoamor diputatuak Gorte Konstituziogileetan emandako hitzaldia (1931/09/01)

Utz iezaiozue emakumeari den bezalakoa agertzen, hura ezagutu eta epaitzeko; errespeta ezazue gizaki izateagatik duen eskubidea; (...) eta baldin eskubide konstituziogilea, herri zibilizatuen arau juridiko gisa, gero eta hurbilago badago askatasunaren kontzeptutik, ez iezaguzue arrazoitzat aipa izaki desberdinen arteko desberdintasunaren printzipio aristoteliko zaharkitua (...). Utz iezaiozue emakumeari Zuzenbidean aritzen, hasieran hanka-sartzeak eta zalantzak izanda ere, horrela bakarrik heziko baita hartan. (...)

Konstituzio honen garaia eta espiritua kontuan hartuta, asko poztu nau pentsatzeak mundu zibilizatuko orain arteko konstituziorik onena, libreena eta aurreratuena izango dela. Eta pentsatu dut, halaber, Errepublika ezarri eta hamabost egunera behin-behineko Gobernuaren dekretuak monarkiaren menpe egon garen aurreko hogei mendeek aitortu ez ziotena aitortuko diotela emakumeari. Uste dut hau izango dela emakumearen [sufragio] eskubidea onartuko duen lehen latindar herrialdea; lehen aldiz entzungo da latindar ganbera batean emakumearen ahotsa, emakumea bera bezain xumea, baina egiaren haizeak ekarri nahi dizkiguna; eta harro-harro sentitzen naiz, nire Espainia izango baita emakumearen askatasunaren bandera jasoko duen herrialdea (...). Eta honela diotsuet, legegile jaunak: (...) ez ezazue onar beste latindar nazio batek, datozen egunetan, guk baino lehenago ezartzea bere Konstituzioaren buruan emakumearen askatasuna, zuen kidearen askatasuna.

Iturria: Diario de Sesiones de las Cortes Constituyentes de la República Española, 1931ko irailaren 1eko saioa.

3. Biurteko Erradikal-Cedista eta Kontraerreformatzailea (1933-1935)

Ezkerraren porrota eta eskuineko garaipena (1933ko hauteskundeak)

1933ko azaroan, Espainiako lehen hauteskunde orokorrak egin ziren emakumeek bozkatu ondoren. Biurteko Erreformistaren higaduraren, ezkerreko indarren banaketaren (sozialistak eta errepublikarrak banatuta aurkeztu ziren) eta anarkisten (CNT-FAI) abstentzioaren ondorioz, eskuineko blokeak garaipen argia lortu zuen.

• CEDA (Eskuin Autonomoen Espainiako Konfederazioa): José María Gil-Roblesek zuzendutako alderdi eskuindar eta katoliko handiena izan zen.
• Alderdi Erradikala: Alejandro Lerrouxek zuzendutako zentro-eskuineko alderdi nagusia izan zen.

Biurteko Erradikal-Cedistaren garaia

Garaipenaren ondoren, Niceto Alcalá-Zamora Errepublikako Presidenteak Alejandro Lerroux (zentro-eskuineko moderatua) izendatu zuen Gobernuko buru, CEDAren babes parlamentarioarekin. Gobernua hasieran erradikalen esku egon zen arren, pixkanaka CEDAren eragina handitu zen, 1934ko urrian ministroak sartu zituzten arte (Urriko Iraultzaren detonatzailea). Biurteko honen helburu nagusia aurreko bienioko erreformak paralizatu edo ezeztatzea izan zen, eta horregatik Biurteko Kontraerreformatzaile izenez ezagutzen da.

Kontraerreforma-neurri nagusiak

1. Nekazaritza: Nekazaritza Erreformaren Legea erabat paralizatu zen. Desjabetzeak gelditu ziren, eta desjabetutako lur asko jatorrizko jabeei itzultzen hasi zitzaizkien. Horrek langile eta nekazari iraultzaileen amorrua piztu zuen.
2. Amnistia eta Armadaren Erreforma: 1932ko Sanjurjoren estatu-kolpean parte hartu zuten militarrei amnistia eman zitzaien. Erreforman kargugabetu zituzten militar asko (adibidez, Francisco Franco) postu garrantzitsuetara itzuli ziren.
3. Erlijioa: Erlijio-politika erreformistak leundu ziren. Gobernua saiatu zen Kongregazioen Legea aldatzen, ordena erlijiosoei irakaskuntzan aritzeko aukera emanez.
4. Autonomia: Autonomia estatutuen ezarpena gelditu zen. Gobernu zentralak Kataluniako Generalitatearekin (ERC) tirabirak izan zituen.

Biurtekoaren amaiera: Eskandaluak eta hauteskunde berriak

Biurtekoa gatazka politiko eta sozial gogorren bidez (Asturiasko Iraultza, ikus hurrengo atala) eta ustelkeria-eskandaluen bidez (Straperlo eta Nombela kasuak) higatu zen. Eskandalu horiek Alderdi Erradikalaren gainbehera eragin zuten, eta Alejandro Lerrouxen Gobernua erortzea. Horren ondorioz, Niceto Alcalá-Zamora Errepublikako Presidenteak Gobernu-krisi larriari aurre egin behar izan zion, eta 1936ko otsailerako hauteskunde orokorrak deitzea erabaki zuen. Garai horretan, José Antonio Primo de Riverak Falange Española sortu zuen (1933), Italiako Faxismoaren eredua jarraituz. Alderdi berria izan arren, protagonismo handia izan zuen Errepublikaren azken garaian, batez ere erabilitako bortizkeria politikoa dela eta.

4. 1934ko Urriko Iraultza

Kausak eta motibazioak

1934ko Urriko Iraultza (edo Asturiasko Iraultza) Biurteko Erradikal-Cedistaren aurkako langileen altxamendu armatua izan zen, 1934ko urriaren 5ean hasi zena.

• CEDAren sarrera gobernuan: Hau izan zen altxamenduaren zuzeneko eragilea. 1934ko urrian CEDAko hiru ministro gobernuan sartu zirenean, ezkerreko indarrek (PSOE, UGT, Alderdi Komunista) Espainiako Errepublika liberal eta demokratikoa (1931ko Konstituzioa) arriskuan zegoela uste izan zuten.
• Faxismoaren beldurra: Ezkerrak uste zuen CEDA, Italiako faxismoaren eta Alemaniako nazismoaren antzera, demokrazia baliatzen ari zela boterera iristeko, gero erregimen autoritario eta kontserbadorea ezartzeko. Horren aurka, Langile Altxamendua bultzatzen zuten Proletargoen Diktadura ezartzeko, Sobietar eredua jarraituz. Mugimendu honen irudi aipagarriena Largo Caballero (PSOE) izan zen.
• Erreformen etenaldia: Aurreko Biurteko Erreformistako legeak geldiarazteak sortutako frustrazio soziala ere erabakigarria izan zen.

Garapena eta gertaera nagusiak

1. Asturias (Iraultzaren foku nagusia):
   • Asturiaseko Langile Aliantza (PSOE/UGT, Alderdi Komunista eta, azkenean, CNTko elementu garrantzitsuak) antolatu zen.
   • Meatzariak izan ziren altxamenduaren muina. Armak lortu eta Espainiako Errepublika erori eta Errepublika Sozialista bat ezartzen saiatu ziren. Oviedo hiria setiatu eta Langile Kontseiluak eratu zituzten kontrolpeko eremuetan.
   • Iraultzak 15 egun iraun zuen.
2. Katalunia:
   • Lluís Companys (ERC) Generalitateko presidenteak Kataluniako Estatu Federala aldarrikatu zuen Espainiako Errepublika Federalaren barruan.
   • Altxamendu hau izaera politiko-nazionalista handiagokoa izan zen, sozialista baino.
   • Gobernu zentralak azkar zapaldu zuen altxamendua. Companys eta Generalitateko Gobernuko kideak atxilotu zituzten, eta Kataluniako Estatutu Autonomikoa behin-behinean bertan behera geratu zen.
3. Euskal Herria:
   • Altxamendua Gipuzkoako herri industrial batzuetara (Eibar eta Arrasate) mugatu zen.
   • EAJk neutraltasunaren alde egin zuen, mugimendu iraultzailearen izaera antiklerikal eta sozialistaren aurrean, baina bere Autonomia Estatutua galtzeko arriskuak kezkatzen zuen.

Irudia: Independentzia aldarrikapena Kataluniako Generalitatean. Lluís Companys (bigarrena ezkerretik) eta bere kabinetea atxilotuta Urriko Iraultza eta gero.

Gobernuaren erantzuna eta ondorioak

Lerrouxen Gobernuak matxinada zapaltzeko agindu gogorra eman zuen.

• Errepresio Militarra: Francisco Franco jenerala izan zen operazio militarra zuzendu zuena, Madrilen zegoela. Afrikako Armada (Legioa eta erregularrak) erabili zen, Asturiaseko altxamendua bortizki zapaltzeko.
• Biktimak eta Kartzelaratzeak: Errepresioa izugarria izan zen. 1.000 hildako militar eta 2.000 hildako zibil baino gehiago izan ziren. 30.000 pertsona baino gehiago kartzelaratu zituzten, horien artean iraultzako buruzagiak (adibidez, Largo Caballero sozialista).
• Polarizazioa: Urriko Iraultzak zatiketa politikoa areagotu zuen. Eskuina gogortu egin zen, altxamendua Gerra Zibileko saiakera gisa ikusiz, eta ezkerra, berriz, are gehiago erradikalizatu zen, eta bere burua errepresioaren biktima gisa ikusi zuen. Iraultza, beraz, Gerra Zibila baino lehenagoko saiakera bat izan zen, eta II. Errepublikaren porrotean funtsezko gertakaria.

5. Fronte Popularraren Etapa (1936ko Otsaila - Uztaila)

Hauteskundeen deialdia eta fronte politikoen eraketa

Biurteko Erradikal-Cedistaren gainbeherak (ustelkeria kasuak) Niceto Alcalá-Zamora Errepublikako Presidenteari hauteskunde orokorrak egitera behartu zion 1936ko otsailerako. Horren aurrean, Espainiako indar politikoak bi bloke handitan antolatu ziren:

1. Fronte Popularra (Ezkerra): PSOE (sozialistak), Izquierda Republicana (Manuel Azañarena), Alderdi Komunista eta beste talde batzuk elkartu ziren. Haren programa amnistia orokorrean, 1934ko Iraultzako preso politikoak askatzean eta Biurteko Erreformistako legeak berrezartzean oinarritzen zen.
2. Fronte Nazionala (Eskuina): CEDA, monarkikoak (Renovación Española, Calvo Sotelo) eta liberal kontserbadoreak elkartu ziren. Kontraerreforma politikak jarraitzearen eta Espainiako batasun zentralistaren alde zeuden.

1936ko Otsaileko Hauteskundeak eta emaitzak

Fronte Popularrak irabazi zituen hauteskundeak, oso marjina txikiarekin botoetan, baina gehiengo argiarekin Gorteetan (lege elektoralaren ondorioz). Garaipenaren ondoren, Fronte Popularraren Gobernuak berehala hasi zituen bere programako neurriak:

• Amnistia: Preso politiko guztiak askatu zituzten.
• Gobernua: Hasieran errepublikar moderatuek osatu zuten Gobernua, Manuel Azaña buru zela.
• Nekazaritza: Nekazaritza Erreformaren Legea berrezarri eta azkartu egin zen. Lur-okupazioak asko areagotu ziren.
• Autonomia: Manuel Azaña Errepublikako Presidente izendatu zuten 1936ko maiatzean (Alcalá-Zamora ordezkatuz), eta Santiago Casares Quiroga jarri zen Gobernuko lehendakari. Euskal Herriko Autonomia Estatutua (Eusko Estatutua) azkartu zen.

Ordena publikoaren eta tentsioaren narriadura

Fronte Popularraren garaipenak herrialdearen polarizazioa areagotu zuen maila gorenera. Bienioko zailena izan zen, nahiz eta laburrena izan.

• Ezkerraren Erradikalizazioa: Langile-klaseak, iraultzaileen amnistiaren ondoren bultzatuta, greba orokorrak, lur-okupazioak eta liskarrak hasi zituen. Ordena publikoaren galera handia izan zen.
• Eskuineko Erantzuna: Eskuineko eta militar kontserbadoreek Errepublika porrot gisa ikusi zuten, eta anarkiaren aurkako bakarra altxamendu militarra zela uste zuten. Falange Española bezalako talde faxisten eta monarkikoen arteko liskarrak ohikoak bihurtu ziren.

Altxamendu militarraren aurreko eragileak

Armadako eta eskuineko indarren sektoreek (batez ere Emilio Mola, Francisco Franco eta José Sanjurjo jeneralek) altxamendu militar bat prestatzeko konspirazioa azkartu zuten.

• Mola: Kolpearen zuzendari nagusia izan zen, "Direktor Militarra"ren buru.
• Calvo Soteloren Hilketa: José Calvo Sotelo (eskuin monarkikoaren buruzagia) Guardia de Asaltoko ofizialek hil zuten, 1936ko uztailaren 13an, uztailaren 12an José Castillo (Guardia de Asaltoko tenientea) falangistek hil ondoren. Calvo Soteloren hilketa estatu-kolpea abian jartzeko azken detonatzailea izan zen, altxamendua justifikatzeko argudio gisa erabili baitzuten.

Gerra Zibilaren hasiera

1936ko uztailaren 17an, Afrikako Armadak altxamendua hasi zuen, Francisco Franco jenerala buru zela. Uztailaren 18an penintsulara zabaldu zen. Gobernu errepublikanoa (Casares Quiroga buru) ez zen gai izan matxinada azkar zapaltzeko. Altxamendu militarrak porrot egin zuen Madril, Bartzelona eta Espainiako beste hiri garrantzitsu batzuetan, baina arrakasta lortu zuen Iparraldean (Nafarroan), Hegoaldean eta Marokon. Altxamendu militarrak arrakasta partziala izan zuelako, Espainiako Gerra Zibila hasi zen, II. Errepublikari amaiera ekarri ziona.

6. Testu historikoa: Fronte Popularraren programa (1936)

Fronte Popularraren programa (1936/01/16)

Alderdiak (...) berehala izango den hauteskunde-lehian euren indarren koalizioari oinarri eta kartel gisa balioko dien plan politiko komuna adostera iritsi dira. (...) Koalizioan elkartutako alderdiek honako konpromiso hauek hartu dituzte:

• Lege baten bitartez, 1933ko azaroaz geroztik egindako delitu politiko eta sozialen amnistia zabala ematea, auzitegiek halakotzat jo ez bazituzten ere (...).
• Askatasunaren eta justiziaren defentsan, Estatu errepublikanoaren eta haren erregimen konstituziogilearen funtsezko misio gisa, koalizioan elkartutako alderdiek Konstituzioaren agintea berrezarriko dute. (...).
• Errepublikazaleek ez dute onartzen lurra nazionalizatu eta nekazariei emateko printzipioa, alderdi sozialistako ordezkariek eskatua. Baina bestalde, begi onez ikusten dituzte nekazariak askatzeko ezarri daitezkeen zenbait neurri (...).
• Alderdi errepublikazaleek ez dituzte onartzen langile-alderdiek bankuak nazionalizatzeko proposatutako neurriak; baina, bestalde, onartzen dute gure banku-sistemak hainbat hobekuntza behar dituela (...).
• Alderdi errepublikazaleek ulertzen duten Errepublika ez da klase-arrazoi sozial edo ekonomikoek zuzendutako errepublika bat, interes publiko eta aurrerapen sozialeko arrazoiek bultzatutako askatasun demokratikoko erregimen bat baizik. Baina, arrazoi ausart horrexegatik, politika errepublikazaleak produkzioaren interes orokorrak uzten duen muga goreneraino igo behar lituzke langileen baldintza moralak eta materialak, muga horretatik kanpo pribilegio sozial eta ekonomiko guztiei ezarri beharreko sakrifizioak direnak izanda ere. Alderdi errepublikazaleek ez dute onartzen alderdi sozialistaren ordezkaritzak eskatutako langile-kontrola.

Iturria: El socialista, Madril, 1936ko urtarrilaren 16a.

Testuaren analisia eta garrantzia

Testu hau Fronte Popularraren programa da, 1936ko urtarrilaren 16an Madrilen ezkerreko alderdiek (PSOE, Izquierda Republicana, Alderdi Komunista eta beste batzuk) sinatu zutena, hauteskundeak irabazteko, amnistia lortzeko eta errepublikako erreformak berrezartzeko helburuarekin.

Nazioarteko egoeran, nazismoa (Alemanian) eta faxismoa (Italian) indartzeak jarrera politikoan aldaketak ekarri zituen, hala nola, ezkerreko indarrek aliantzak egin zituzten sektore demokratiko burgesekin, faxismoari aurre egiteko, eta horren ondorioz Fronte Popularra sortu zen. Espainian, Biurteko Erradikal-Cedistaren krisiak hauteskunde berriak deitzera eraman zuen gobernua, 1936ko otsailean. Egoera horren aurrean, alderdi errepublikanoek eta langileen erakundeek bat egin zuten Fronte Popularrean, eskuinaren aurka irabazteko, 1934ko Urriko Iraultzan parte hartu zutenen aldeko amnistia lortzeko eta aurretik indargabetutako erreformak berriro ezartzeko asmoz.

Fronte Popularraren programaren helburu nagusia 1933tik aurrera kartzelatutako presoei amnistia ematea, Nekazaritza Erreformaren Legea berrezartzea eta azkartzea, eta Konstituzioaren indarra berriz ezartzea zen. Hala ere, mugak argi zeuden: errepublikazaleek ez zuten onartu sozialistek proposatutako lurren eta bankuen nazionalizazioa, eta horrela programa izaera moderatuan mantendu zen, iraultzatik urrun.

Otsailaren 15ean egin ziren hauteskundeak eta Fronte Popularrak irabazi zituen. Boto kopuruan aldea ez zen hain handia izan, baina Errepublikako hauteskunde-sistemak kandidatura bozkatuenari ematen zion eserleku gehien, koalizioak mesedetuz. Hauteskundeak irabazi ondoren, gobernua osatu zen, baina bakarrik alderdi errepublikanoen kideekin. Langileen alderdiak ez ziren gobernuan sartu, eskuineko sektoreak lasaitzeko asmoz. Hala ere, ezkerreko militanteek, langileek eta nekazariek besterik pentsatzen zuten. Haien ustez, iraultza soziala egiteko baldintzak ematen ziren. Eskuindarrek asmo hori ulertu zuten Errepublika komunismoaren kontrolpean erortzeko gertaera bezala. Horregatik, eskuindarren eta militarren arteko kontaktuak areagotu ziren, estatu-kolpea emateko. CEDAko gazteak (JAP) Falangera pasatzen hasi ziren. Uztailaren 18an Afrikako Ejertzitoa altxatu egin zen, estatu-kolpea emateko asmoz, baina langileen erakundeak prest zeuden erantzuna emateko eta Gerra Zibila hasi zen.

Dokumentuaren garrantzia

Testu hau oso garrantzitsua izan zen, ezkerraren batasuna erakusteko balio izan zuelako. Hala ere, errepublikanoak eta sozialistak elkartu ziren hauteskunde-porrota ez errepikatzeko nahiarekin. Izan ere, desberdintasunak zeuden bi taldeen ideologien artean, koalizioaren aniztasun ideologikoa eraginez. Horregatik, analisian aipatu den bezala, testua Errepublika ulertzeko bi moduen isla izan zen: Errepublika soziala sozialistentzat eta Errepublika erreformista errepublikanoentzat.