Noiz sortu zen lehen erakunde sozialista Euskadin?

Testuaren arabera, 1886. urtean Facundo Perezaguak fundatu zuen lehen erakunde sozialista. Aurretik, langile elkarteek funtzio mutualista eta kooperatibista betetzen zituzten.

Zergatik sortu zen euskal nazionalismoa?

Euskal nazionalismoa foruen defentsarako giro batean sortu zen, Estatu Liberalak Euskadiko foruak murriztu edo kendu nahi izan zituenean. 1876ko legeak foruak desegin zituen.

Nork sortu zuen EAJ alderdia?

Sabino Aranak sortu zuen EAJ 1895ean, testuaren arabera.

Euskadiko XIX. mendeko eboluzio politikoa: sozialismoa eta nazionalismoa

Resumen

Testuak XIX. mendearen azken herenean Euskadin izan zen eboluzio ekonomiko eta soziala azaltzen du, industrializazioak eta etorkinen etorrerak alderdi politiko berriak sortzea nola bultzatu zuten. Sozialismoaren eta nazionalismoaren jatorria, garapena eta foruen galerarekin lotutako erreakzioak ikasiko dituzu.

Puntos clave

Industrializazioak eta etorkinen etorrera masiboak euskal gizarte-egitura aldatu zuten.
Liberalismoaren eta karlismoaren arteko banaketa tradizionala apurtu zen eta alderdi modernoak sortu ziren.
Lehen erakunde sozialista 1886an fundatu zuen Facundo Perezaguak.
1911ko Bizkaiko greba orokorraren porrotak euskal sozialismoaren estrategia aldatzera bultzatu zuen.
1876ko legeak Euskal Herriko foruak desegin zituen, eta horrek nazionalismoa piztu zuen.
Sabino Aranak 1895ean EAJ sortu zuen.

Ponte a prueba

Euskadiko Eboluzio Ekonomiko eta Soziala XIX. Mendearen Amaieran

Euskadin XIX. mendearen azken herenean gertaturiko eboluzio ekonomiko eta sozialak alderdi politiko berriak sortzea bultzatu zuen, partidu tradizionalak baino modernoagoak eta aurrerakoiagoak.

Euskadin modernizazioaren benetako motorra industrializazioa izan zen. Etorkinen etorrera masiboak euskal egitura sozio-ekonomikoa aldatu zuen, industriaurreko garai tradizionaleko langile eta ugazaben arteko harreman paternalista amaituz, eta bide berriak irekiz politikoki zehazten da.

Liberalismoaren eta Karlismoaren Apurketa

Euskadin liberalismoaren eta karlismoaren arteko banaketa tradizionala, ia hirurogei urte zeramatzaten indarrean, ere apurtu zen. Aukera politiko berriak agertu ziren, hasiera batean gutxiengoak, baina XX. mendean zehar Euskadiko bizitza politikoan ezinbestekoak ziren erreferente politikoak izan ziren eta eragin zuten gaur egun oraindik indarrean dagoen euskal aniztasun politikoan.

Alderdi Politiko Berrien Sorrera

Sozialismoa eta Nazionalismoa pixkanaka-pixkanaka alderdi moderno gisa antolatzen joan ziren, eta laster beren hasierako oinarri soziala zabaltzea lortu zuten, masa-alderdiak bihurtu ziren.
Karlismoak, berriz, oso goiz lortu zuen ezaugarri modernizatzaileak izatea, baina haren oinarriak gero eta gehiago hurbildu ziren euskal nazionalismoarengana.
Beste alderdi politikoek (errepublikanoak, tradizionalistak…) antolaketa egitura modernorik gabearekin jarraitu zuten, pertsona ospetsuek gidatuarik, eta askotan hauteskundeak faltsutzea eta botoak erostea mantendu zuten.

Honengatik, hamarkada honetan alderdi politiko moderno berriekin egiten dugu topo, industrializazioaren ondorioz sortuak, egoera ekonomiko eta sozial berri batekin erakunde tradizionalek porrot egin zuten une batean.

Industrializazioaren Ondorio Sozialak

Euskal Herrian sortutako industrializazioak eta honekin batera etorkinen etorrera masiboak gizartearen egitura guztiz aldatu zuen; bertan zeuden ohitura, kultura eta harreman motak betirako aldatu ziren. Aldaketa hauek bi garrantzi handiko gizarte-mugimendu eragin zituzten: sozialismoa eta nazionalismoa.

Sozialismoaren Garapena Euskadin

Sozialismoak garrantzi handia izan zuen euskal politikan. Industrializazioa hasi zenetik Euskadin (XIX. mendearen azken laurdenean inguruan), langile elkarte batzuek, Bilboko elkarte tipografikoa hain zuzen ere, funtzio mutualista eta kooperatibista betetzen zituzten, baina ez zegoen haiengan langileen egoera hobetzeko xederik.

Urte batzuk pasa behar izan ziren langileek beraien egoeraren kontzientzia hartu eta antolatzen hasteko. 1886. urtean Facundo Perezaguak fundatu zuen lehen erakunde sozialista.

Greba eta Estrategia Aldaketa Sozialistan

Greba asko izan ziren garai honetan, baina 1911ko greba orokorrak, Bizkaian izandako porrota, estrategia aldatzera bultzatu zuen. 1915. urtetik aurrera aldaketa bat gertatuko da euskal sozialismoan: Perezaguaren erradikalismoa alde batera utziz, Indalezio Prietok bultzatutako moderantismo “politikora” bideratu zuten alderdia. Aldaketa honek sozialisten eta errepublikazaleen arteko aliantza ahalbidetu zuen, eta grebaren ordez, lehia elektorala bihurtu zen borrokarako bidea.

Nazionalismoaren Jaiotza

Euskal nazionalismoa foruen defentsarako giro batean sortu zen XIX. mendearen amaieran, Estatu Liberalaren eraikuntzak Euskadiko lurraldeek mendeetan izandako foruak murriztu edo kentzeko intentzioa azaldu zuenean. 1876. urtean argitaratutako legeak Euskal Herriko foruak desegiten zituen.

Honek bi erreakzio mota ezberdin eragin zituen Euskadin:

Egoera onartuz galera hori ekonomikoki konpentsatzen jakin zutenak (euskal industri-burgesia).
Tradizionalismoari eutsiz, foruen berreskuratze osoa planteatzen zutenak (foruzaleak, karlista gerraren galtzaileak).

Bere sortzaileak, Sabino Aranak, 1895ean EAJ alderdia sortu zuen, eta bi jarrera horiek mantendu ziren. Sektore bakoitzak aldizkari baten inguruan bildu zituen bere indarrak:

Ramón de la Sotaren pragmatikoek Euskalduna-ren inguruan.
Luis Aranaren (Sabinoren anaia) independentistek Aberri-ren inguruan.