II. Errepublika (1931-1936): krisia, erreformak eta Euskal Herria

II. ERREPUBLIKAREN ALDARRIKAPENA ETA MONARKIAREN KRISIA (1930-1931)

1930eko abuztuan, Espainiako indar politiko nagusiek Donostiako Ituna sinatu zuten, monarkia amaitu eta errepublika ezartzeko helburuarekin. Itunean erregionalistak, konstituzionalistak, errepublikarrak eta sozialistak bildu ziren, baina CNTk eta EAJk ez zuten parte hartu. Itun horretatik bi ekintza-lerro abiatu ziren:

• Iraultza-lerroa: Jacako eta Cuatro Vientoseko militar altxamenduekin, baina biak porrotean amaitu ziren.
• Lerro politikoa: Prentsa eta mitinen bidez monarkiaren prestigioa ahultzea bilatu zuena.

Horrez gain, Monarkiaren aurkako Iraultza Batzordea sortu zuten, besteak beste Niceto Alcalá Zamora, Manuel Azaña eta Indalecio Prieto buru zituela. Egoeraren larritasuna ikusita, Aznarren gobernuak hauteskunde prozesu mailakatua antolatu zuen, lehenik udal hauteskundeak deituz 1931ko apirilaren 12rako. Hauteskunde horiek monarkiaren aurkako benetako plebisitu bihurtu ziren, eta probintzietako ia hiriburu guztietan errepublikarrek garaipen argia lortu zuten. Ondorioz, mobilizazio herritar handiak sortu ziren eta bi egun geroago, 1931ko apirilaren 14an, II. Errepublika aldarrikatu zen. Alfontso XIII.a erbesteratu egin zen, eta erregimen aldaketa modu baketsuan gauzatu zen, gizartean itxaropen handiak piztuz.

Errepublika aldarrikatu ondoren, errepublikarrek eta sozialistek behin-behineko gobernua osatu zuten, Niceto Alcalá Zamora presidente zela. Gobernuaren helburua Espainia eraldatzea eta lehen erreformak abian jartzea izan zen, baina berehala arazo garrantzitsuei aurre egin behar izan zien. Katalunian, Esquerra Republicana de Catalunyak irabazi eta Kataluniako Errepublika aldarrikatu zuen; negoziazioen ondoren, Generalitatea berrezarri eta estatutu autonomoa agindu zen. Anarkistek Errepublika burgesa zela uste bazuten ere, hasieran onartu zuten. Elizarekin, ordea, tentsio handiak sortu ziren gobernuaren jarrera antiklerikalagatik. 1931ko ekainaren 28an Gorte Konstituziogileetarako hauteskundeak egin ziren, parte-hartze handiarekin. Ezker errepublikarren eta sozialisten aliantzak gehiengoa lortu zuen, eta 1931ko abenduaren 9an Konstituzioa onartu zen, Espainia “klase guztietako langileen errepublika” gisa definituz. Konstituzioa onartu aurretik, Alfontso XIII.a epaitu zuten, goi-mailako traizioa leporatuta.

BIURTEKO ERREPUBLIKANO-SOZIALISTA ETA ERREFORMAK (1931-1933)

Ezkerreko indar errepublikarrak, sozialistak eta nazionalistak garaile atera ondoren, koalizio gobernuak erreforma sakonak jarri zituen martxan, behin-behineko gobernuan hasitako neurriak sendotuz. Erreformen helburua Espainiako egitura politiko, sozial eta ekonomikoak modernizatzea izan zen, baina neurri horiek gatazka ugari sortu zituzten.

Erreforma Nagusiak

• Hezkuntza erreforma: Analfabetismo handia (%44) murrizteko, hezkuntzara bideratutako aurrekontua %50 handitu zen eta milaka eskola eraiki ziren. Lehen Hezkuntza derrigorrezkoa, doakoa eta mistoa bihurtu zen, eta hezkuntza sekularizatu zen, Elizaren eragina baztertuz.
• Erreforma militarra: Armada murriztu eta politikatik urrundu nahi izan zen. Militarrei Errepublikarekiko leialtasun zina eskatu zitzaien, eta Guardia de Asalto sortu zen. Hala ere, armadaren oposizioa agerian geratu zen 1932ko Sanjurjada altxamenduarekin.
• Nekazaritza erreforma: Latifundioen arazoari aurre egiteko, 1932ko Nekazaritza Erreformaren Legea onartu zen. Aplikazio motela zela eta, nekazarien frustrazioa eta anarkismoaren indartzea ekarri zuen.
• Erlijioaren arloko neurriak: Dibortzioa onartu zen, irakaskuntza erlijiosoa kendu eta jesuitak debekatu ziren. Horrek Elizaren eta Errepublikaren arteko etsaitasuna areagotu zuen.
• Lan arloko erreformak: Francisco Largo Caballeroren gidaritzapean, 8 orduko lanaldia eta epaimahai mistoak ezarri ziren.

Hala ere, 1929ko krisi ekonomikoaren ondorioek, langabeziak eta anarkisten matxinadek —Casas Viejas kasua nabarmenduz— giro soziala larritu zuten. Aldi berean, eskuineko eta zentroko alderdiak indartu ziren, hala nola CEDA, Falange eta Alderdi Erradikal Errepublikarra sortuz. Egoera horretan, Azañaren gobernua gero eta ahulagoa bihurtu zen, eta 1933an dimisioa eman zuen. Hauteskundeetara deitu zen, emakumeek lehen aldiz botoa emanez, Errepublika fase berri batera sartuz.

1931KO KONSTITUZIOA

1931ko ekainaren 28an Gorte Konstituziogileetarako hauteskundeak egin ziren, eta parte-hartzea oso handia izan zen. Hauteskundeen biharamunean, Konstituzio berriaren proiektua idazteko batzarra eratu zen. Sozialistek eta ezkerreko errepublikanoek Espainia errepublika demokratiko eta akonfesional bihurtzeko konpromisoa hartu zuten, eta horrek Konstituzioari kutsu argi ezkertiarra eman zion. Testuak eskubide eta askatasun ugari jaso zituen, eta berrikuntza sakonak ekarri zituen Espainiako historian.

1931ko Konstituzioak Espainia errepublika demokratiko gisa definitu zuen, subiranotasuna herriari zegokiola adieraziz. Botereen banaketa ezarri zen:

• Botere legegilea: Ganbera bakarreko Diputatuen Kongresuaren esku geratu zen.
• Estatuburua: Errepublikako Presidentea zen (lehen presidentea Niceto Alcalá Zamora izan zen).
• Justizia: Auzitegi Konstituzionala sortu zen, eskubideak babesteko.

Konstituzioaren puntu eztabaidatuenetako bat emakumeen boto eskubidea izan zen. Eztabaida gogorraren ondoren onartu zen, nahiz eta ezkerraren barruan oposizio handia egon. Clara Campoamor izan zen sufragio unibertsalaren defendatzaile nagusia, eta Victoria Kent, berriz, aurka azaldu zen. Herritarren eskubideei dagokienez, Konstituzioak eskubide indibidualak inolako mugarik gabe aitortu zituen, eta lehen aldiz lanerako, hezkuntzarako, osasunerako eta etxebizitza duinerako eskubideak jaso zituen. Jabetza pribatua mugatua izan zen interes orokorraren izenean.

Lurralde-antolakuntzan, Estatu bakarra ezarri zen, baina autonomia estatutuak onartzeko aukera emanez. Kataluniak 1932an lortu zuen estatutua, Euskadik 1936an, eta Galiziaren prozesua Gerra Zibilak eten zuen. Estatuaren akonfesionaltasunak Eliza eta Estatuaren banaketa ekarri zuen, eta neurri horiek eztabaida handiak piztu zituzten. Azkenean, 1931ko abenduaren 9an onartu zen Konstituzioa, ezkerraren babesarekin, baina eskuin ez-errepublikarraren oposizioarekin.

BIURTEKO ERRADIKAL-CEDISTA EDO KONTRAERREFORMATZAILEA (1933-1935)

1933ko azaroaren eta 1935eko abenduaren artean, Bigarren Errepublikak eskuindarren biurtekotzat ezagutzen den etapa bizi izan zuen. Testuinguru politikoa oso polarizatua zen: eskuina elkartuta eta indartsu agertu zen, eta ezkerra, berriz, zatituta. Gobernu berrien helburua 1931ko Konstituzioa berrikustea eta ezkerreko biurtekoan egindako erreformak, bereziki nekazaritza-erreforma, geldiaraztea izan zen.

1933ko azaroaren 1eko hauteskundeetan zentro-eskuinak garaipen argia lortu zuen. Alderdi Erradikal Errepublikarra, Alejandro Lerroux buru zela, eta CEDA, José María Gil Roblesen gidaritzapean, izan ziren indar nagusiak. Nahiz eta CEDAk boto gehien jaso, Niceto Alcalá Zamorak Lerroux izendatu zuen gobernuburu. Gobernuaren helburu nagusia ezkerreko erreformak gelditzea izan zen. Politika horren ondorioz, kontraerreformak abiarazi ziren:

• Amnistiaren Legearen bidez, 1932ko Sanjurjadan parte hartu zuten militarrak barkatu zituzten.
• Nekazaritza-erreforma ia erabat geldiarazi zen: desjabetzeak murriztu eta lurrak berriro Espainiako Handien eskuetara itzuli ziren.
• Elizari diru-laguntzak berrezarri zitzaizkion.
• Kataluniako Estatutua indargabetu zen 1934ko gertakarien ondoren.

Neurri horiek langile mugimenduaren erradikalizazioa areagotu zuten. Tentsioa 1934an lehertu zen. Gobernuan CEDAko hiru ministro sartzeak faxismoaren arriskuaren beldurra piztu zuen, eta PSOE eta UGTk greba orokor iraultzailea deitu zuten. Iraultzaren gune nagusiak Asturias, Katalunia eta Hego Euskal Herria izan ziren. Asturiasen, meatzariek altxamendu armatua egin zuten, baina Francoren agindupeko armadak gogor zapaldu zuen, hildako eta preso ugari eraginez. 1934ko iraultzaren porrotak, errepresio gogorrak eta ustelkeria eskandaluek gobernua ahuldu zuten. Azkenean, Lerrouxek dimisioa eman zuen, eta 1936ko otsailerako hauteskundeak deitu ziren, Errepublika krisi sakonean utziz.

FRONTE POPULARRAREN GARAIPENA ETA GERRA ZIBILA (1936)

1936ko otsaileko hauteskundeetarako, Fronte Popularra koalizioa sortu zen. Koalizio honetan Ezker Errepublikazalea, Batasun Errepublikazalea, PSOE, UGT, Alderdi Komunista eta beste hainbat talde ezkertiar bildu ziren. Helburu nagusia Bigarren Errepublika defendatzea izan zen, eskuin autoritarioek eta talde faxistek ekar zezaketen arriskuari aurre egiteko. Faxismoaren mehatxuaren aurrean, ezkerra etsai komun baten kontra batu zen. Eskuindarrek, aldiz, “Bloque Nacional” osatzen saiatu ziren, baina barne-desadostasunek akordioa eragotzi zuten.

1936ko otsaileko hauteskundeetan Fronte Popularrak garaipena lortu zuen boto gutxiren aldearekin. Manuel Azaña izendatu zuten Errepublikako presidente. Gobernu berriak berehala hartu zituen hainbat neurri:

• 1934ko urriko iraultzaren ondoren espetxeratutako presoak askatu zituen.
• Kataluniako autonomia estatutua berriro indarrean jarri zuen.
• Falange legez kanpo utzi eta bere buruzagiak kartzelaratu zituen.
• Nekazaritza-erreforma bizkortu zuen.

Hala ere, gobernu berriak arazo larriak izan zituen. Langabezia oso handia zen, eta greba ugari eta desordena publikoak ugaritu ziren. Egoera politikoa gero eta muturragoa bihurtu zen, eta talde paramilitarrak kaleetan nagusitu ziren. Ezkerreko militanteen eta eskuin muturreko falangisten arteko indarkeria areagotu egin zen, atentatu ugari gertatuz. Gertaera larrienen artean, José Castillo Guardia de Asaltoko tenientearen eta José Calvo Sotelo politikariaren hilketak nabarmendu ziren.

Egoera jasanezina bihurtu zen, eta eskuindar politikariek eta militarrek Errepublika suntsitzeko konspirazioa antolatu zuten. Emilio Mola jenerala Iruñean izan zen konplotaren buruetako bat. Azkenean, 1936ko uztailaren 17an Marokon hasi zen altxamendu militarra, eta hurrengo egunean penintsulara zabaldu zen, Gerra Zibilaren hasiera ekarriz.

EUSKAL HERRIKO MUGIMENDU POLITIKOAK

LANGILE MUGIMENDUA ETA GIZARTE GATAZKAK

XIX. mendearen azken laurdenean industrializazioak errotik aldatu zuen Euskal Herriko gizartea, batez ere Bizkaian. Bilboko itsasadarraren ezkerraldean industria siderurgikoa eta Bizkaiko meategien ustiapena garatu ziren, eta horrek eskulan ugari behar izan zuen. Ondorioz, langile klase edo proletalgo berria sortu zen, gehienbat kanpotik etorritako langilez osatua.

Lan- eta bizi-baldintza oso gogorrak nagusitu ziren:

• Soldata txikiak.
• 10 orduko lanegunak.
• Gizarte-babesik eza (langabezia-asegururik, istripu edo gaixotasun laguntzarik eta pentsiorik ez izatea).

Lan-legedien faltak enpresaburuen gehiegikeriak ahalbidetu zituen, eta horrek langileen antolakuntza bultzatu zuen. Horrela sortu zen langile mugimendua. Sozialismoa Euskal Herrira PSOEren bidez iritsi zen, Facundo Perezaguaren ekimenez, 1886an Bilbon lehen talde sozialista sortu zenean. Gipuzkoan, aldiz, zabalkundea motelagoa izan zen.

Hasierako urteetan euskal sozialismoa oso erradikala izan zen, borroka sindikala helburu nagusitzat hartuta. Horren adibide argiena 1890eko Bilboko Greba Handia izan zen, meatzariek hasitakoa eta siderurgia zein ontzigintzara hedatutakoa. Greban 30.000 langilek hartu zuten parte. 1915etik aurrera, Indalecio Prietoren gidaritzapean, sozialismoak ildo moderatuagoa hartu zuen, erreformismoa nagusituz. Sozialismoaren aurrean, sindikalismo katoliko eta abertzalea sortu zen, ELA/STV (1911), Sabino Aranaren ideietan eta Elizaren doktrina sozialean oinarritua. Bestalde, Errusiar Iraultzaren ondorioz komunismoa agertu zen, baina, hala ere, PSOE izan zen Euskal Herriko langile mugimenduan indar nagusiena.

EUSKAL NAZIONALISMO POLITIKO ETA SINDIKALA

XIX. mendearen amaieran sortu zen euskal nazionalismoa, foruen defentsaren testuinguruan. Estatu liberalak foruak murrizteko edo desagerrarazteko asmoak erakutsi zituenean, erreakzio politiko eta ideologiko bat piztu zen Euskal Herrian. Horrez gain, industrializazioak ekarritako gizarte-aldaketek eta immigrazioak ere eragin handia izan zuten nazionalismoaren sorrera eta hedapenean.

Nazionalismoaren sortzaile nagusia Sabino Arana izan zen. Karlismoa eta foruzaletasuna gaindituz, independentziaren ideiara iritsi zen, hori izanik bere ekarpen nagusiena. 1892an “Bizcaya por su independencia” lana argitaratu zuen. Aranak nazioaren kontzeptua teoria alemaniarrean oinarritu zuen, eta hainbat elementu objektibo zehaztu zituen:

• Arraza (euskal arrazaren “garbitasuna”).
• Hizkuntza (euskararen defentsa).
• Gobernua eta legeak (Lagi-Zarra).
• Ohiturak (nekazal tradizioak).
• Historia (iragan independentea).
• Erlijio katolikoa.

Aranaren proiektu politikoak EAJren sorrera ekarri zuen. Bere jarduera hiru etapatan banatzen da. Lehenengoan (1893–1898), independentismo erradikala nagusitu zen; 1893ko Larrazabaleko Hitzaldia eta “Jaungoikoa eta Lagi-Zarra” leloa dira adibide nagusiak. Bigarrenean (1898–1902), foruzale eta burges taldeak alderdera batu ziren, jarrera autonomistagoak sartuz. Hirugarrenean (1902–1903), Arana berriro kartzelaratu zuten, eta handik gutxira hil zen.

Arana hil ondoren, postaranismoa sortu zen, bi joera nagusirekin: aberitarrak (independentziaren aldekoak) eta euskalerriakoak (autonomistak). Bi korronteen arteko lehia etengabea izan zen, eta azkenean 1930ean berriro batu ziren EAJ izenarekin. Hala ere, zatiketa horretatik EAE-ANV alderdia sortu zen, ikuspegi akonfesionalago eta sozialistagoarekin.