Historia da lingua e da literatura galega no século XX: Rexurdimento, normativización e vangardas

O Galego no Século XX: Rexurdimento e Movemento Galeguista

A comezos do século XX, o galego era maioritario, pero estaba nunha situación de diglosia fronte ao castelán, máis prestixiado e usado nos ámbitos formais. Co Rexurdimento iniciouse un proceso de recuperación do galego que avanzou grazas ao movemento galeguista e ás organizacións vinculadas:

• Irmandades da Fala (1916): Defenderon e dignificaron o galego, potenciaron o teatro, galeguizaron o ensino e crearon editoriais como Lar e Nós.
• Grupo Nós: Modernizaron a narrativa e o teatro, estenderon o galego a novos ámbitos e publicaron a revista Nós (1920-1936), clave na normalización lingüística.
• Seminario de Estudos Galegos (1923-1936): Estudaron Galicia en múltiples áreas e promoveron o ensaio en galego.
• Partido Galeguista (1931): Buscaban o autogoberno e a cooficialidade do galego, recoñecida no Estatuto de 1936, frustrado polo golpe militar.

Características Lingüísticas Fundamentais do Galego

• Non se acadou unha norma estándar, malia os intentos da RAG (1906) e do SEG (Algunhas normas para a unificación do idioma galego, 1933).
• Desenvolveuse un galego culto supradialectal, coñecido como galego enxebrista, que buscaba diferenciarse do castelán mediante:
  • Uso de arcaísmos, vulgarismos e hiperenxebrismos.
  • Emprego de recursos do portugués e do galego antigo para cubrir lagoas léxicas.
• Creáronse dicionarios e gramáticas destacadas, como as de Carré Alvarellos e Lugrís Freire.

A Normativización do Galego: Etapas Clave

A normativización do galego é o proceso de creación dunha norma estándar que sirva como modelo de corrección en usos cultos e formais. Este proceso tivo catro etapas principais:

1. Galego popular e dialectal (século XIX):
   • Uso da lingua oral rexional, con ortografía castelá, dialectalismos, vulgarismos e castelanismos.
   • Aparecen as primeiras gramáticas e dicionarios, sen lograr un consenso normativo.
2. Galego enxebrista ou diferencialista (preguerra):
   • Os autores buscaron diferenciar o galego do castelán, empregando cultismos, hipergaleguismos, arcaísmos e lusismos.
   • Tentativas de estandarización coas Normas para a unificación do idioma galego (1933), sen un éxito consolidado.
3. Galego protoestándar (1936-1980):
   • A Editorial Galaxia crea normas internas na década de 1950.
   • En 1970, a RAG e o ILG publican as Normas ortográficas para a unificación do idioma galego, simplificando a gramática e eliminando os excesos do enxebrismo.
4. Galego estándar (1980-actualidade):
   • Coa cooficialidade (1981), elabórase unha norma estándar (Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego, 1982).
   • En 2003, modifícase a normativa, buscando o consenso co reintegracionismo, especialmente no léxico técnico e científico.

Desviacións da Norma Lingüística Galega

1. Dialectalismos: Formas rexionais (sapato, moito, iste).
2. Vulgarismos: Deformacións da lingua oral (apalpar, perfecto, verán).
3. Hipergaleguismos: Deformacións por diferencialismo (convinte, gasolineira).
4. Arcaísmos: Formas en desuso (ren, conquerir).

Interferencias Lingüísticas no Galego

• Castelanismos léxicos: Substitúen formas propias (carretera - estrada).
• Fónicos: Perda de vogais medias abertas/pechadas.
• Morfosintácticos: Uso incorrecto de pronomes, tempos compostos con "haber".
• Ortográficos: Uso de grafías castelás (boda, abogado).

Poesía Galega do Século XX: Noriega Varela e Cabanillas

A comezos do século XX, o galego comeza a recuperar prestixio grazas ás Irmandades da Fala (1916), que promoveron o nacionalismo, a cultura e a dignificación da lingua galega, introducíndoa en ámbitos dos que fora excluída. Neste contexto, a poesía da época reflicte o realismo, o costumismo rural e as reivindicacións galeguistas e agraristas. Destacan dúas figuras principais: Noriega Varela e Ramón Cabanillas, que renovaron e elevaron a poesía galega.

Noriega Varela: O Lirismo da Paisaxe Montañesa

Noriega Varela, na súa obra Do ermo, retrata a paisaxe montañesa de Lugo, cun lirismo centrado na natureza e unha actitude franciscana de admiración polos elementos humildes da paisaxe. A súa poesía evolucionou do costumismo rural e popular a formas máis cultas e coidadas, destacando polo seu coidado estético e a capacidade de transmitir emocións a través da paisaxe.

Ramón Cabanillas: Tradición e Modernidade na Poesía

Ramón Cabanillas, pola súa parte, combinou tradición e modernidade. Na súa poesía lírica (No desterro, Vento mareiro, Da terra asoballada), mesturou temas sociais, intimistas e costumistas, sempre desde unha perspectiva galeguista e renovadora. En Na noite estrelecida (1926), a súa obra máis destacada, adaptou lendas artúricas ao contexto galeguista, exaltando o nacionalismo a través de simbolismos e dunha linguaxe elevada e rica.

Ambos poetas contribuíron de forma decisiva a modernizar e consolidar a poesía galega, integrándoa nas correntes literarias europeas e dándolle un alto nivel cultural e lingüístico.

Vangardas na Literatura Galega: A Xeración do 25

As vangardas artísticas do século XX, nadas como resposta aos cambios sociais e culturais, propuxeron unha ruptura coas normas tradicionais, buscando novas linguaxes e realidades. Na literatura galega, a influencia das vangardas chegou na Xeración do 25, que se formou baixo a inspiración das Irmandades da Fala e o Grupo Nós, para modernizar a literatura galega e introducir influencias vangardistas sen abandonar a tradición.

Movementos Vangardistas e Manuel Antonio

Destacaron movementos como o neotrobadorismo, que recuperou as cantigas medievais con toques modernos, e o imaxinismo, que actualizou a poesía paisaxística. Manuel Antonio foi o principal representante do creacionismo, que creaba realidades novas a través de imaxes arbitrarias e irracionais. O seu libro De catro a catro (1928) exemplifica este enfoque vangardista, rompendo coas normas tradicionais e explorando temas existenciais.

A poesía galega vangardista non rompeu totalmente coa tradición, senón que buscou un equilibrio entre a modernidade e o galeguismo. Non obstante, a súa continuidade foi limitada pola Guerra Civil e a ditadura, que impediron a libre expresión artística en galego ata a chegada da democracia a finais do século XX.

Irmandades da Fala e Grupo Nós: Nacionalismo e Literatura

As Irmandades da Fala e o Grupo Nós xogaron un papel clave no desenvolvemento do nacionalismo galego e na renovación da cultura e a literatura galega nas primeiras décadas do século XX. As Irmandades, fundadas en 1916, tiveron un forte impulso político, pero tamén cultural, creando as primeiras editoriais en galego como Céltiga, Lar e Nós, e publicando xornais como A Nosa Terra e revistas como Nós, co obxectivo de modernizar e europeizar a cultura galega. Este movemento tamén influíu na renovación literaria, especialmente no ámbito da poesía, o teatro e a prosa.

O Grupo Nós e a Consolidación da Literatura Galega

O Grupo Nós, composto por escritores como Vicente Risco, Otero Pedrayo e Castelao, foi fundamental para a consolidación da literatura galega contemporánea. Risco e Pedrayo destacaron pola súa narrativa que reflicte a transición de Galicia entre os séculos XIX e XX, con énfase na defensa da cultura, a lingua e a identidade galega.

Castelao e a Visión Social da Arte Galega

Castelao, como escritor, pintor e debuxante, tivo unha visión social da arte, ao servizo do pobo, utilizando o humor e o lirismo para denunciar as inxustizas sociais. A súa obra tamén estivo marcada pola importancia de crear unha literatura que se preocupase polo pobo galego e pola súa identidade. O traballo de Castelao, en particular, incluíu tanto relatos de crítica social como a súa obra ensaística máis coñecida, Sempre en Galiza, na que defendeu a independencia cultural e lingüística de Galicia.

Rafael Dieste e a Modernización Narrativa

No ámbito narrativo, autores como Rafael Dieste tamén contribuíron á modernización do relato galego, ao introducir novas formas e estilos narrativos, facendo que a literatura galega se puxese á altura das tendencias literarias contemporáneas en Europa. En conxunto, estes escritores e pensadores non só fixeron un traballo de preservación e dignificación do galego, senón que tamén puxeron en marcha unha profunda renovación da súa literatura e do seu pensamento nacionalista.