A Historia do Galego nos Séculos Escuros e o Pre-Rexurdimento

Os Séculos Escuros e o Pre-Rexurdimento

1. Os Séculos Escuros (XVI e XVII)

É un período histórico caracterizado polo estado de marxinación social do galego, a raíz da imposición do castelán, e pola ausencia case total de literatura culta en galego.

1.1 A Situación Política

Caracterizouse polo dominio castelán e a represión de calquera descontento social debido aos seguintes factores:

• A presenza permanente da “Santa Hermandad”, exército dos casteláns.
• O absentismo dunha parte da alta nobreza galega, que pasou a vivir na Corte.
• Sometemento á dependencia castelá das principais ordes monásticas.
• Retirada do dereito a voto nas Cortes a favor de Zamora.

Situación Socioeconómica caracterízase por ter un sistema rendista.

1.2 A Demografía

Galiza era un país densamente poboado, pero cunha escasa poboación urbana. Neste contexto xorde un dos fenómenos máis importantes da nosa historia: a emigración (XVI e XVIII, moitos emigrantes a Andalucía, Portugal e incluso América para traballar en oficios máis duros).

1.3 Imaxe de Galicia e dos Galegos durante os Séculos Escuros

A consecuencia da dominación e marxinación política, do fenómeno da emigración e da pobreza da poboación galega, nace unha imaxe do galego como un pobo mísero, atrasado, inculto… Representada na literatura española do Renacemento e do Barroco (Lope de Vega, Góngora, etc.).

Existiron moi poucos textos que replicasen tantos insultos e ataques. Destaca El búho gallego de Pedro Fernández de Castro.

1.4 Situación Sociolingüística

A partir do século XV produciuse a imposición do castelán en Galiza, en paralelo a unha progresiva marxinación do galego. Esta situación caracterízase por:

• A nosa lingua pasou a ser de uso exclusivamente oral e coloquial, e o seu uso escrito desapareceu por completo durante a primeira metade do século XVI.
• A imposición do castelán en Galiza avanzará lentamente, exclusivamente nas capas altas da sociedade. Debido á falta de familiarización dos galegos co castelán, foron necesarios intérpretes ata o século XVIII.

Estamos, pois, ante unha situación de diglosia, cunha lingua A, o castelán, ignorada pola práctica totalidade dos galegos, pero usada polos que gobernan a sociedade, e unha lingua B, o galego, coñecida e usada oralmente por case todos, pero minusvalorada socialmente. Consecuencias da marxinación:

• A progresiva fragmentación dialectal do idioma ao carecer dun modelo culto de referencia. Desde o século XVIII, as principais linguas románicas van fixando a súa norma culta a través de gramáticas, diccionarios… pero isto non ocorre no caso do galego.
• Neste período consolídase evolucións fonéticas que afastan o galego do portugués (gheada, desaparición das vogais nasais…).
• A ruralización e castellanización do léxico.
• A castellanización da onomástica –antropónimos e topónimos–.
• A imposición do castelán na Galiza e a marxinación do galego provocou un sentimento de autodesprezo ou autoodio.

2. A Reivindicación Lingüística na Ilustración e no Pre-Rexurdimento

2.1 Galiza Baixo o Absolutismo dos Borbóns

A situación política está marcada pola subida ao trono hispánico en 1701 de Felipe V, que consagrou a mudanza dinástica dos Austrias a favor dos Borbóns. Nace así o Estado-Nación español e triunfan o Absolutismo e o Despotismo ilustrado como métodos de goberno.

A situación socioeconómica caracterízase pola recesión económica que se agrava a partir de mediados do XVIII. Esta crise está provocada por factores como o descenso na producción agrícola, perda dos mercados tradicionais de viño galego, permanencia do sistema foral, etc.

As fames e as pestes son periódicas, a emigración aumenta sen parar e o número de mendigos.

2.2 Os Ilustrados: Renacer da Conciencia Galega

O século, ou Século das Luces, supón a aparición da Ilustración. En Galiza, a Ilustración vai significar a aparición de tres xeracións de intelectuais que buscan o remedio á situación de marxinación e atraso en todas as ordes.

• 1. Dos críticos: Padre Feixóo, Padre Sarmiento.
• 2. Dos fisiócratas: Francisco de Castro, Antonio Sánchez.
• 3. Dos afrancesados ou filoliberais: Lucas Labrada, Antonio Raimundo Ibáñez.

Crearon institucións como a “Sociedad Económica de Amigos del País” de Lugo e Santiago e manifestaron unha aguda preocupación polo estado de postración de Galiza. Nas súas obras tratan temas como a reforma da agricultura, a mellora das leis, etc.

2.3 A Situación Sociolingüística no Século XVIII. A Formación dos Prexuízos Lingüísticos.

Durante este século vaise producir un retroceso na situación da nosa lingua que se plasma nos seguintes aspectos:

• O estado borbónico ten como obxectivo a homoxeneización cultural e lingüística dos diversos territorios penínsulares. A imposición do castelán levarase a cabo a través da lexislación.
• Refórzase a extensión social do castelán en Galiza.
• Na mentalidade social nacen os prexuízos lingüísticos: castelán = cidade, riqueza, cultura, progreso… galego = aldea, pobreza, incultura, atraso…

2.4 Os Ilustrados e o Espertar da Conciencia Lingüística.

Como reacción a este avance castelanizador, algúns ilustrados van defender a lingua. Destacan nesta preocupación tres ilustrados: O Padre Feixóo, o Padre Sarmiento e o Padre Sobreira.

Frei Benito Xerónimo Feixóo: Escribiu unha serie de ensaios baixo o título de Teatro Crítico Universal, considerados como a obra cume da Ilustración en castelán. Respecto ao galego, deixou claro no discurso XIV do Tomo I do Teatro Crítico que o noso idioma procede do latín e que non era un dialecto do castelán.

Frei Martiño Sarmiento: É un dos pais da Filoloxía románica en xeral e da galega en particular. Ademais de estudar a lingua, foi un dos primeiros autores que reflexionaron e comprenderon perfectamente o proceso histórico que conduciu á imposición do castelán en Galiza e á marxinación do galego, criticou algúns dos manifestacións do que chamamos “complexo de autoodio” e propuxo medidas para introducir o galego nas Igrexas e na escola.

O Padre Sobreira: Monxe beneditino que traballou durante máis de oito anos na idea dun diccionario do galego, que levaría o título de Glossario General de la Lengua Gallega e axudaría a preservar por escrito o idioma do galego. Consideraba vergoñento que o galego carecese del cando todas as outras linguas da Península o tiñan.

A Literatura Galega nos Séculos Escuros

1. A Literatura Oral e Popular

Durante os séculos XV-XVIII, a literatura galega que houbo foi case toda de carácter oral, popular e anónima, polo que a maior parte dela perdéuse. Só unha pequena porción recompilada e salvada por ilustrados como o Padre Sarmiento ou o Padre Sobreira e máis tarde por eruditos.

A literatura oral foi moi pouco valorada, pero ten valores moi importantes:

• É un tesouro estético e estilístico.
• É un documento sociohistórico sobre unha forma de vida e unha cosmovisión que permaneceron durante séculos.
• Constitúe un documento lingüístico importantísimo.
• A autoría feminina de boa parte das composicións converte a literatura popular nun exemplo de construción dun discurso propio.
• Inflúe en boa medida na literatura castelá desde o Rexurdimento ata os nosos días.

A literatura oral defínese como un conxunto de xéneros moi variados. Caracterízase por ser unha literatura de carácter oral, presenta gran variabilidade na forma (varias versións), é anónima e ten unha finalidade concreta, a veces acompañada dunha melodía.

A literatura popular pódese dividir en dous grandes bloques:

O Cancioneiro Popular

Cantigas populares cun léxico simple, acompañadas normalmente de música e que se prestan normalmente ao baile. As máis utilizadas son:

• A copla ou cantiga.
• O terceto de octosílabos.
• A muíñeira de hendecasílabos.

Narrativa Oral

Composta por:

• Lendas: etiolóxicas, haxiográficas e históricas.
• Contos: maravillosos, exemplares e humorísticos.
• Refráns.
• Adiviñas.

2. As Manifestacións Literarias Culta nos Séculos Escuros

Apenas existen mostras literarias cultas escritas en galego entre os séculos XV e XVIII; as que nos chegaron redúcense ás seguintes:

2.1 Poesía

1. O Cantar do Mariscal e o Romance do Mariscal (Pranto da Frouseira).
2. Varios sonetos de corte renacentista e barroco.

• “Soneto de Monterrei”.
• O soneto escrito pola Condesa de Altamira (primeira muller galega escritora coñecida).
• Dous sonetos con motivo da morte da raíña Margarita de Austria.

Poesías circunstanciais como as “Coplas no saqueo de Cangas polos turcos”. As seis “Décimas ao Apóstolo Santiago”. As “Composicións das Festas Minervais”. Os “Villancicos”.

2.2 Teatro

Consérvase na Biblioteca Nacional de Madrid o manuscrito dunha breve peza teatral de 433 versos repartidos en nove escenas coñecida como Entremés famoso sobre a pesca no río Niño ou Contenda dos Labradores de Caldelas por Gabriel Feixó de Araúxo.

3. A Literatura Ilustrada e Pre-Renacentista

3.1 Os Ilustrados, Literatos en Galego

Os ilustrados galegos cultivaron obras no noso idioma, abrindo camiño así ao Rexurdimento.

A principal obra literaria culta en galego da Ilustración é o Coloquio de 24 gallegos rústicos escrito polo Padre Martiño Sarmiento. Consta de 1201 coplas ao estilo popular, versos hexasílabos e rima asonante nos pares. Tamén salientan os vinte e catro poemas en galego coñecidos do “cura Fruíme” Diego Antonio Cernadas e Castro.

Tamén debemos citar á precursora Francisca de Isla e Losada, autora dun romance en galego. Outros ilustrados que utilizaron o galego foron Xosé Cornide Saavedra, Xosé Noguerol Camba xunto con outros.

Tamén se conserva un texto teatral do S. XVIII anónimo, intitulado Entremés do Portugués.