Guía de acentuación, xénero e usos gramaticais en galego

Acentuación

Regras xerais de acentuación

• Non levan til os ditongos decrecentes: pediu, colleu, papeis.
• Ditongos homoxéneos (i+u): cadore.
• Ca en primeira vogal: partiu, saiu, azuis.
• Non levan til as palabras rematadas en ditongo decrecente graves: premio, tenue, femia.
• Levan til as formas rematadas en -air, -oir, -uir: saír, aír, constrúen.
• Nos casos de hiato de pechada + pechada só é ditongo se a primeira é acentuada (paruidose, dirixíuselle).

Diacríticos

• á (prep. + artigo) / a (artigo)
• bóla (esfera) / bola (pan)
• cá (ca + a) / ca (conxunción)
• cómpre (é mester) / compre (mercar)
• dá (dar) / da (de + a)
• dó (compaixón) / do (de + o)
• fóra (adverbio) / fora (verbo ser)
• má (ruín) / ma (me + a)
• nos (pronome)
• pór (poñer) / por (preposición)
• présa (apuro) / presa (animal)
• sé (sé eclesiástica) / se (conxunción)
• vén (pres. de vir) / ven (ver)

As abreviaturas acentúanse.

Palabras con acento

xuíxo, prexuízo, téxtil, baúis, linguística, animais, cambiei, construír, constitúa, saúde, ruído, dúplex, papeis, ácne, amálgama, anódino, auréola, conclave, élite, heroe, isóbara, medula, mísil, omoplata, paxaro, prénsil, réptil, traquea, árgon, flúor, aeróstato, bronquíolo, cardíaco, coengo, eléctrodo, endócrino, gladíolo, óboe, olimpíada, período, psoríase, rubéola, térmite, termóstato, xílgaro, búmerang, cárdigan, xampú.

Palabras con B, V, H

pavillón, vasoira, voitre, hóspede, ombro, harmonía, trevo, inmobil, aí, bisavó, orfo, benévolo, gravata, vulto, acivro, marabilla, polbo, birollo, xabier, ribeira, gravar, garabanzo, varrer, billa, esca rabello, voda, hasta, henrique, achar, inchar, harmonía, inflar, baía, truán, vela.

Xénero

Substantivos masculinos

sal, mel, sinal, cárcere, labor, nariz, riso, sangue, costume, cume, leite, couce, cuspe, dote, fel, fantasma, mar, masacre, nariz, ubre, xiz. Tamén as palabras rematadas en -ume.

Substantivos femininos

orde, canle, orixe, cor, dor, ponte, árbore, calor, cute, eclipse, pantasma, reuma, síndrome, suor, vertixe.

• Palabras rematadas en -axe (excepto: traxe, paxe, garaxe e bricolaxe).
• Palabras rematadas en -se (crise, análise).
• Palabras rematadas en -ite (farinxite).

Formación do feminino

• Substantivos masculinos rematados en -án son con á (irmán – irmá).
• Rematados en -ón forman o feminino en -ona / -oa (ladrón – ladroa) e os aumentativos e despectivos (cabezona).
• Ruín é invariable.

Plural

• Rematadas en -r, -s: es – mares.
• Rematadas en -s e -x: deus – deuses; pero fax, luns, unisex, son invariables; telex, tórax.
• Rematadas en -n: engaden -s.
• Rematadas en -l: monosílabas engaden -es (pel – peles); agudas en -l fan o plural en -is (mandil – mandís, fusil – fusís, cadril – cadrís, bemol – bemois).
• Estranxeirismos: -s (tabú – tabús, túnel – tuneis).
• Capitán – capitáns; cabalo – egua; nugallán – nugallá; farol – faroís; parasol – parasois.

Adxectivos comparativos

• As rendas son tan pequenas como esperabades.
• O Sane ratan divertido como os compañeiros.
• Ai rimitente tanta forza como vostede.
• Está máis alto que Laura.
• Atopo tantas moedas como se propuxo.

Os que coma/que obrigatorios van precedidos dun verbo ou pronome.

Valores especiais do demostrativo

• Aquel: valor de substantivo: "coa aquel" (motivo, pretexto).
• Ten moita aquela (arte).
• Aquelas (arranxar: agora aquelas estes expedientes).
• Adxectivo (anda desaquelado).
• Daquela: valor adverbial (naquel momento) ou conxunción (polo tanto: daquela non hai perigo).
• Valor de excusa (non veñas con esas).
• Pexorativo (viu con esas).

Posesivos

• Non necesitan artigo cando: nomes de parentesco (meu pai); vocativos (miña filla!); frases feitas (meu dito, meu feito).
• Valores especiais: familiaridades (o noso Xoán); os meus (a miña familia); trasnadas (fixo das súas); o meu (o propio, o que me gusta: a pintura é o meu); aproximación (terá os seus 3 anos).

Exercicios

• Os meus amigos teñen coche de seu.
• É delicado de seu.
• Págoo con cartos de meu.
• Cada seu: regalou a cada compañeiro cada unha súa motocicleta (non vai coa persoa, vai coa cousa).

Pronome

Revisar os usos do pronome segundo a norma.