Giza gorputzaren antolaketa: zelulak, ehunak eta organuluak

1. Gure organismoa zelulaz osatuta dago

Izaki bizidun guztiak zelulaz osatuta gaude: gure oinarrizko unitatea da. Gainera, izaki bizidunen bereizgarri diren funtzio guztiak bete ditzakeen unitate txikiena ere bada zelula.

• Mikroskopio optikoak: irudia 1.500 aldiz handiagotzen du.
• Mikroskopio elektronikoak: 10⁶ aldiz ere handiagotu daiteke.

Zertan dira berdinak gure gorputzeko zelula guztiak?

Zelula-mintza edo mintz plasmatikoa

• Zelula inguratzen duen mintz mehea da.
• Zelulaz kanpoko ingurunea banatzen du.

Zelularen zitoplasma

• Zelularen edukia da.
• Disoluzio likatsu batez osatuta dago (ur ugarirekin).
• Zelula-funtzioak betetzeaz arduratzen diren askotariko egiturak daude bertan.
• Guztien artean, mintz bakarraz edo bikoitzaz inguratuta daudenak organuluak dira.

Zelularen nukleoa

• Egitura handiena eta hobekien antzematen dena da.
• Zelularen erdigunean kokatzen da.
• Zelulen funtzioak zuzentzeko eta kontrolatzeko material guztia dauka barnean.

3. Zelularen nukleoa

Zelula eukariotikoek (adibidez, animalia-, landare-, onddo- eta protisto-zelulek) bilgarri bat dute, nukleoaren edukia zitoplasmatik banantzen duena.

Nukleo-bilgarria poroz zeharkatutako mintz bikoitz bat da. Poro horiei esker gertatzen da nukleoaren eta zitoplasmaren arteko substantzia-trukea.

Zer dago nukleoaren barruan?

Nukleoaren edukiari nukleoplasma esaten zaio, eta disoluzio likatsu bat da. Han daude sakabanatuta kromatina eta nukleoloak.

Kromatina

• Nukleoaren barnealdean pilatzen diren harizpi oso luze batzuen multzoa da.
• Zelula bi zelulakume sortzeko zatikatzera doanean, kromatinaren harizpiak uzkurtu egiten dira, eta kromosoma esaten zaien egitura laburrago eta sendoagoak sortzen dira.
• Kromosoma bakoitza informazioa gordetzen duen DNA (azido desoxirribonukleiko) molekula batez osatuta dago; horri informazio genetiko edo hereditarioa esaten zaio.

Nukleoloak

• Nukleoaren esfera-itxurako guneak dira, eta bertan sortzen dira ondoren zitoplasmara pasatuko diren erribosomak.

Zelula guztiek al dute nukleoa?

Beti daukate DNA molekula bat edo gehiago, baina ez daude beti gainerako zitoplasmatik mintz-bilgarri batez bananduta.

4. Mintza eta ingurunearekiko trukeak

Zelulek ingurunetik substantziak hartu eta sortzen dituzten hondakinak kanporatu behar dituzte etengabe, bizi ahal izateko.

Nola zeharkatzen dute mintza molekula txikiek?

Molekula txikiek (ura eta oxigenoa) bi mekanismo erabiltzen dituzte mintza zeharkatzeko:

• Difuzioa: Molekula txikiek beren kabuz zeharkatzen dute mintz plasmatikoa energiarik erre gabe. Zelula inguratzen duen ingurunean kontzentrazioa zelula barruan baino handiagoa bada, molekulak zelula barrura sartuko dira, eta baita kontrako kasuan ere. Uraren difusioari osmosia esaten zaio.
• Garraio aktiboa: Zenbait beharrezko substantzia kontzentrazio txikiagoa duten tokitik handiagoa duten tokira igarotzen dira.

Nola pasatzen dira partikula handiak?

Tamaina handiko partikulek ezin dute mintza zeharkatu. Haiek sartzeko, mintza konkatu egiten da eta poltsa txiki bat sortzen du, askatu eta zitoplasmarekin bat egingo duena. Mekanismo hau endozitosia da; eta endozitosi bidez partikula handiak harrapatzen badira, fagozitosia esaten zaio.

6. Zelula espezializatuak

• Lan jakin bat egiten du: Muskulu-zelulak uzkurtu eta erlaxatu egiten dira mugimendua lortzeko.
• Berezko itxura du: Muskulu-zelulak luzangak dira.
• Zitoplasman aldaketak izaten ditu: Organulu bakoitzaren lan zehatzarekin lotuta daude aldaketak. Muskulu-zeluletan ugariak dira mitokondrioak, energia sortzen baitute, eta zitoeskeletoaren harizkiak.

Zelula espezializatuen itxuran eta egituran gertatzen diren aldaketek lan jakin bat betetzeko egoki bilakatzen dute zelula hori.

Zelula amak

Zelula espezializatuek ugaltzeko eta zelula berriak sortzeko gaitasuna galtzen dute. Funtzio hori zelula ama esaten zaien zelula espezializatu gabeek betetzen dute.

7. Ehunak

Ehuna zelula-pilaketa bat da, oro har mota berekoak diren eta lan bera egiteko antolatuta dauden zelulek osatua.

Epitelio-ehuna

• Ezaugarriak: Zelulak elkarren ondoan jartzen dira eta ez dago zelularteko substantziarik.
• Kokapena: Gorputzaren kanpoaldean eta organoen kanpoalde zein barrualdean.
• Motak:
  • Estaldura-epitelioa: Zelula-geruza bakar batez (kapilarren pareta) edo hainbat zelula-geruzaz (azal-epitelioa) osatuta. Babes-funtzioa du.
  • Guruin-epitelioa: Substantziak jariatzen ditu guruinetan. Bi mota daude: exokrinoak (kanpoaldera jariatzen dute) eta endokrinoak (odolera hormonak jariatzen dituzte).

Ehun konektiboak

• Ezaugarriak: Zelularteko substantzia ugari dute (proteina-zuntzak).
• Kokapena: Gorputz osoan banatuta, lotura eta euskarri-funtzioa dute.
• Motak: Ehun konjuntiboa, kartilago-ehuna, hezur-ehuna eta odola.

Kartilago-ehuna

• Ezaugarriak: Trinkotasun nahiko sendoa.
• Kokapena: Enbrioietan (eskeletoa) eta helduetan (trakea, artikulazioak, sudurra).
• Funtzioa: Euskarri-funtzioa.

Ehun konjuntiboa

• Funtzioa: Material betegarria.
• Kokapena: Azalaren geruza sakonean eta organoen artean.
• Mota berezia: Ehun adiposoa (zelulak gantzez beterik).

Hezur-ehuna

• Ezaugarriak: Ehun gogorra da, zelularteko substantzian kaltzio-gatzak dituena.
• Kokapena: Helduen eskeletoan.
• Funtzioa: Euskarri-funtzioa.

Odola

• Ezaugarriak: Zelularteko substantzia likidoa du (plasma).
• Kokapena: Zirkulazio-sistema.

Nerbio-ehuna

• Ezaugarriak: Zelula mota bi ditu: Neuronak (izar-itxura eta luzakin luzeak) eta Glia-zelulak (neuronen euskarri, nutrizio eta babes-lana egiten dute).
• Kokapena: Entzefaloan, bizkarrezur-muinean eta nerbioetan.
• Funtzioa: Gorputzaren kanpoaldeko zein barnealdeko informazioa jaso eta erantzuna ematea.

2. Zerez dago osatuta zitoplasma?

• Erribosomak: Zelula guztietan daude eta proteinak sintetizatzen dituzte.
• Erretikulu endoplasmatikoa: Mintzez inguratutako kanalak dira, beti nukleoaren ondoan. Substantziak (lipidoak eta proteinak) garraiatzen ditu. Bi mota: zimurtua (erribosomak ditu) eta leuna (ez du erribosomarik).
• Golgiren aparatua: Elkarri lotuta ez dauden zaku zapal eta gainjarrien multzoa da. Erretikulu endoplasmatikotik jasotzen dituen substantziak ontziratzen ditu.
• Lisosomak: Molekulen digestioa egiten dute eta zelula-zati zaharrak desegiten dituzte entzimei esker.
• Mitokondriak: Arnasketa zelularra egiten dute energia lortzeko. Zelula eukarioto guztietan daude.
• Bakuoloak: Substantziak gordetzen dituzte (hondakinak, erreserbak). Landare-zeluletan handiak dira eta animalia-zeluletan txikiak.
• Zentrioloak: Zatiketa zelularrean parte hartzen dute material genetikoa banatzeko. Animalia-zeluletan bakarrik daude, nukleoaren ondoan.
• Kloroplastoak: Fotosintesia egiteko beharrezkoak dira eta klorofila dute. Landare-zeluletan bakarrik daude.
• Nukleoa: Informazio genetikoa gordetzen du eta DNAren bidez zelularen funtzionamendua kontrolatzen du.

8. Organoak eta organo-sistemak

Organoak bi ehunez edo gehiagoz osatuta daude, haiek bakarka ezin egin dezaketen funtzio berri bat bete ahal izateko. Funtzio konplexu bat egiteko elkarlanean aritzen diren organoen multzoak organo-sistema edo aparatua sortzen du.

Materia biziaren antolaketa-mailak

• Zelulak: Ehunetan elkartzen dira (adibidez, muskulu-ehuna).
• Ehunak: Organoetan (adibidez, bihotza).
• Organoak: Aparatu edo sistemetan (adibidez, zirkulazio-sistema).
• Aparatuak: Modu koordinatuan lan eginez, organismoa osatzen dute.
• Organismoak: Populazioetan.
• Populazioak: Ekosistemetan.
• Ekosistemak: Biosferan.

Maila bakoitza aurreko mailako unitateez osatuta dago eta aurreko mailak ez dituen propietateak ditu.

Muskulu-ehuna

• Ezaugarriak: Zelula luzangak dira. Bi mota: ildaskatuak (zehar-ildoak dituzte) eta leunak (ildorik gabeak).
• Motak:
  • Muskulu-ehun ildaskatu eskeletikoa: Hezurrei lotuta daude. Borondatezko uzkurdura dute eta mugimendua ahalbidetzen dute.
  • Muskulu-ehun ildaskatu kardiakoa: Bihotzaren paretan dago eta ez-borondatezko uzkurdura du.
  • Muskulu-ehun leuna: Urdailaren, odol-hodien eta umetokiaren paretan dago. Ez-borondatezko uzkurdura du.