Giza gorputza: elikadura, digestio eta arnas aparatua, antolaketa biologikoa

Elikadura eta Nutrizioa

Elikadura pertsonen jarduera garrantzitsuenetako bat da.

Nutrizioa

Mantenugai guztiak zeluletara tamaina egokian iristeko egiten den prozesua da.

Mantenugai ez-organikoak

• Ura: substantziak garraiatzeko bitartekoa da. Gorputzaren tenperatura erregulatzen du.
• Gatz mineralak: funtzio erregulatzailea dute. Hezurrak eta hortzak eratzen dituzte.

Mantenugai organikoak

• Gluzidoak: organismoa energiaz hornitzen dute. Monosakaridoak, glukosa kasu, gure zelulen erregaiak dira.
• Lipidoak: energia lortzen dugu eta gantzak sortzen ditugu. Gantz horiek adipozitoetan osatzen diren erreserbetan metatzen dira.
• Proteinak: hainbat ehun eta organo osatzen dituzte eta funtzio garrantzitsuak betetzen dituzte. Gure organismoa babesten dute eta odolean oxigenoa garraiatzen dute.
• Bitaminak: gure organismoak sintetizatu ezin dituen biomolekula organikoak dira.

Elikagaien funtzioak

• Eratzaileak edo plastikoak: gorputzeko zelulak, ehunak eta organoak eratzeko behar ditugu.
• Energetikoak: energia-iturri gisa jarduten dute.
• Erregulatzaileak: bitaminez, gatz mineralez, zuntzez eta urez hornitzen gaituzte.

Dieta desorekatua

Gorputzak behar bezala funtzionatzeko behar dituen gutxieneko energia eta mantenugai guztiak edo batzuk ematen ez dituen dieta da.

Dieta mediterraneoa

Esnekiak, oliba olioa, frutak eta barazkiak, arrainak, lekaleak eta zerealak hartzen ditu oinarri.

Digestio Aparatua

Digestio-hodia

• Ahoa
• Hestegorria
• Urdaila
• Heste meharra
• Heste lodia

Guruin erantsiak

Digestio-hoditik kanpo daude. Guruin horiek digestio-entzima izeneko substantziak dituzte. Digestio-entzimak elikagaiaren degradazioan parte hartzen duten proteinak dira.

• Listu-guruinak: listua sortu eta ahora jariatzen dute (mihipekoak, parotidak, masailpekoak).
• Pankrea: pankreako urina isurtzen du.
• Gibela: digestio-hodiko guruin erantsi handiena da. Proteinak sintetizatzen ditu, behazuna sortzen du, behazun-xixkuan pilatu eta isurtzen da.

Digestio-funtzioak

• Mekanikoak: elikagai solidoa mastekatu, moztu, birrindu eta nahastu egiten da, txikiago egiteko eta ekintza kimikoei laguntzeko.
• Kimikoak: digestio-urinen ekintza kimikoek eragindakoak dira.

Digestio-prozesuaren etapak

• Ahoratzea: digestio-prozesua elikagaiak ahoratzen direnean hasten da (mastekatu, listukatzea, irenstea).
• Digestioa: digestio-hodiko hainbat organotan gertatzen den funtzioa da (ahoa, urdaila, heste meharra).
• Xurgapena: digestioaren ondorioz hartutako mantenugaiek digestio-hodiaren paretak zeharkatu eta odolera pasatzen dira.
  • Heste meharrean, gluzidoak, gantz-azidoak eta aminoazidoak xurgatzen dira.
  • Heste lodian, ura, gatz mineralak eta bitaminak xurgatzen dira.
• Gorotzen eraketa: hondakin horiek digestio-hoditik kanporatu behar dira.

Digestio-aparatuko gaixotasun nagusiak

• Txantxarra
• Ultzera peptikoa
• Gastroenteritisa
• Apendizitisa
• Idorreria
• Hepatitisa

Digestio-aparatuarekin zerikusia duten ohitura osasungarriak

• Poliki jan
• Alkoholik ez hartu
• Behar adina ur edan
• Kirola egiteko ohitura
• Txantxarra saihestu
• Zuntza duten elikagaiak hartu
• Eskuak garbitu
• Elikagaiak manipulatzean neurriak hartu

Arnas Aparatua

Arnasbideak

• Sudur-hobiak
• Faringea
• Laringea
• Trakea
• Bronkioak
• Bronkioloak

Birikak

Saihets-hezurrek babestutako bi organo arin dira, toraxean kokatuta daude, bihotzaren alde banatan.

• Ezkerreko birika, txikiagoa da eta 2 lobulu ditu.
• Eskuineko birika, handiagoa da eta 3 lobulu ditu.
• Pleura: mintz bikoitz batez dago inguratuta, pleura-likidoz dago beteta, gai da arnasgoran mugitzeko.
• Biriketara birika-arteriak iristen dira, gutxi oxigenatutako odola daramatenak; ordea, birika-zainak irteten dira.

Arnas aparatuaren funtzionamendua

• Birika-aireztapena:
  • Arnasgora: oxigenoan aberatsa den airea arnasbideetatik sartu eta biriketara iristen da.
  • Arnasbehera: karbono dioxidoz betetako airea kanporatzen da.
• Gas-trukea: birika-albeoloetan gertatzen da, gorputzeko organo guztietatik odola dakarten odol-kapilarrez inguratuta daude.

Arnas aparatuarekin zerikusia duten ohitura osasungarriak

• Aire osasungarria mantendu etxean
• Kirola egin neurrian eta erregulartasunez
• Kutsatutako lekuak saihestu
• Ez erre inoiz

Tabakismoa

Arnas aparatuko hainbat gaixotasun eragiten ditu eta beste hainbat larriagotzen ditu (nikotina, karbono monoxidoa, alkaterna).

Arnas aparatuko gaixotasunak

• Asma
• Gripea: birusek eragindako arnasbideen infekzioak dira. Hotzeriak sudurra estaltzen, doministikuak, eztula eta muki ugari eragiten ditu.
• Biriketako minbizia: bronkioetako eta birika-ehunetako tumorea da.
• Beste batzuk: errinitis alergikoa, faringitis, amigdalitis, pneumonia, hotzeria, bronkitisa, biriketako enfisema.

Antolaketa Mailak eta Zelulak

Antolaketa-mailak

• Atomoak: izaki bizidunen parte diren elementu kimiko edo bioelementu guztien atomoak dira.
• Molekulak: bi bioelementu edo gehiago kimikoki lotzen direnean sortzen dira molekulak.
• Organuluak: biomolekulak elkarrekin lotzen dira.
• Zelulak: propietate berezi bat duten egitura eta organulu multzoa dira.
• Ehunak: jatorri eta funtzio bereko zelula espezializatuz osatuta daude.
• Organoak: funtzio jakin bat betetzeko bildu diren zenbait ehun motaz daude osatuta.
• Sistemak eta aparatuak: bizi-funtzio bat betetzen duten antzeko organoen edo organo desberdinen multzoa da.
• Organismoa: aparatuz edo sistemaz osatuta dagoen izaki bizidun independentea.

Izaki bizidunen konposizio kimikoa

• Biomolekula ez-organikoak:
  • Ura: izaki bizidun guztien baitako substantziarik ugariena da.
  • Gatz mineralak: izaki bizidunetan ageri diren substantziak dira.
• Biomolekula organikoak:
  • Gluzidoak: monosakaridoz osatuta daude (glukosa).
  • Lipidoak: askotariko jatorri kimikoa duten molekulak dira (koipeak, kolesterola).
  • Proteinak: aminoazidoz osatutako molekulak (hemoglobina).
  • Azido nukleikoak: nukleotidoz osatutako molekulak (DNA).

Izaki bizidunen funtsezko unitatea

Metabolismoa bi prozesu nagusik osatzen dute:

• Katabolismoa: substantzia organiko konplexuak deskonposatzen ditu energia lortzeko.
• Anabolismoa: substantzia bakunetatik konplexuak sortzen ditu energia erabiliz.

Zelula prokariotak

Ez dute nukleorik, erribosomak dituzte, zelula-paretak estaltzen du.

• Mintz plasmatikoa
• Zelula-pareta
• Bakterio-kapsula
• Bakterio-kromosoma
• Erribosomak
• Nukleoidea

Zelula eukariotak

Prokariotak baino konplexuagoak eta handiagoak dira.

• Mintz plasmatikoa
• Zitoplasma
• Nukleoa

Zelula-organuluak

• Mitokondrioa
• Besikulak
• Erretikulu endoplasmatikoa
• Erribosomak
• Zentrosoma
• Zilioak eta flageloak
• Zitoeskeletoa

Giza ehunak

• Ehun epiteliala
• Gihar-ehuna
• Ehun konektiboa
• Nerbio-ehuna

Ehun konektiboak

• Hezur-ehuna: osteozitoek hezurrak eratzen dituzte.
• Gantz-ehuna: adipozitoek lipidoak metatzen dituzte.
• Kartilago-ehuna: kondrozitoek kartilagoak eratzen dituzte.
• Ehun konjuntiboa: fibroblastoek tendoiak eta lotailuak eratzen dituzte.
• Odol-ehuna: globulu gorriak eta zuriak ditu, substantziak organismoan zehar garraiatzen dituzte.

Gihar-ehunak

• Gihar-ehun leuna
• Gihar-ehun ildaskatua
• Bihotzeko gihar-ehuna

Nerbio-ehunak

• Neuronak: izar itxura dute, nerbio-bulkada transmititzen dituzte.
• Zelula glialak: neuronak elkartzen eta babesten dituzte, ez dituzte nerbio-bulkada transmititzen.

Organo, Aparatu eta Sistemak

Nutrizio-funtzioan parte hartzen duten aparatuak

• Arnas aparatua
• Digestio aparatua
• Zirkulazio aparatua
• Iraitz aparatua

Harreman-funtzioan parte hartzen duten aparatuak eta sistemak

• Nerbio-sistema
• Gihar-sistema
• Eskeleto-sistema
• Sistema endokrinoa
• Lokomozio-aparatua

Ugalketa-funtzioan parte hartzen duten aparatuak

• Gizonen ugalketa-aparatua
• Emakumeen ugalketa-aparatua