Frantziako eta Ingalaterrako literatura XIX. mendean: egileak eta lanak

Frantziako Literatura

Stendhal

saioak hasieran, errealismo, detaile asko

“Gorria eta beltza”

“Parmako kartusia”

Honore Balzac

“ Giza komedia” → 90 nobelatik gora, 2500 pertsonai baino gehiago, errealitate osoa ezind a ispilatyu, detaile asko, Barneko Historia egin 

“Eugenie Grandet” → aita diruzalea alabaren zorionaren etsai

“Goriot Zaharra” → alaba gaiztoen aita zaharrarekiko tratu txarra, pertsonaiak beste nobelatan ere bai

Gustave Flaubert

dokumentazioaren grina, gauzak diren bezala, detaile asko

estiloarekiko pasioa

interpretazioa irakurlearen esku 

“Madame Bovary” →  errealitatean oinarrituta, britan adulteroa, porrota jasoz, suizidioa, hasieran errealista dena, amaieran ia farsa

“Salambo” → exotismoa eta sentsualitatea

“Heziketa sentimentala” → etsipenaren psikologia, protagonistaren amaiera, parisen eta porrot osoa 

Emile Zola

    -literatuara teoriagilea ere bai

    -errealismoa gaindituz, naturalismoa

    -pertsonen portaeraren arrazoien azalpen zientifikoaren nahia

    -gizartearen ikuspegi kritikoa, iraultzailea askotan 

    -kontakisunak eta inguruak baldintzatzen dituzte

    -inpresionismoa eta espresionismoa paisaian

“Parisen sabela”

 “Namá”

“Germinal”

“Hiru hiriak zikloa”

Maupassant

    -naturalista

     -krudelkeria ere bai

     -patu gaiztoa

     -natura, gizakia, munstro baten produktuak dira.

“Bel- Ami”

“Bizitza bat”

Ingalaterrako Literatura

Dickens

-nobela victoriarra

-kezka soziala

-tristura eta garraztasuna, tonu dramatikoa

-pertsonaiei nortasuna kentzean karikatura 

-hiria da lekua

-pikareska eta nobela sentimentalaren sintesia

-lau garai

Ipuin bilduma: 

“Pickwick clubeko paperak” → lehen lana, abentura komikia

“Olivert Twist” → ume marjinala, ustekabe harrigarriak

“David Cooperfield” → amaiera zoriontsua, protagonistak helldutasuna garatzen du

“Etxe suntsitua” → bi narratzaile, justizia sistemaren salaketa.

Elizabeth Gaskell

“Mary Barton, Manchesterri buruzko ipuin bat” → langileen miseria

George Eliot

→ neska da, baina beldurrez jarri zuen mutilen izena

moral gatazkak

mundu erruala

“Flosseko errota” → harreman sentimentalak, nolabaiteko determinismoa, naturalista

Thackeray

satira

disgresioak

sentimentalismorik ez 

“Barry Lindonen zoriona” → nobela pikareskoa

“Harrokerien feria” → gizarte biktoriarraren satira

AEB

Mark Twain

behatzaile fina

desberdintasun sozialaren eta esklabotasnaren gaia

arrakasta eta diruaren gosea

umore eta ironia, kritika gizarteari

morala edo irakaskuntza egotearen aurka

“Huckleberryy Finn-en abenturak” → bidaia, heldutasunerako bidea, gizarte taldeen deskribapena, izadia, paisaia, ekintza, ahozko hizkuntza 

“Printzea eta eskalea” → protagonistak umeak, kritikarako bidea, nobela historikoa

“Yanki bat Arturo errregearen gortean”

“Hadleyburg usteldu zuen gizona” → satira, ironia

Crane

kazetaria

naturalismoa eta lirismoa

“Kementaren domina gorria” → gudari baten analisi psikologikoa

“Maggie: kaleko neska bat” → prostituta baten bizitza, miseria eta brutaltasuna

Henry James

errealismoa gainditzen duten lanak

bizitzaren aurreko kezka eta harridurak

“Europearrak” → errealismoa eta autobiografia

“Andere baten errettratua” → Europako eta estatu Batuetako kulturen arteko kontrajarpenak

“Bostoniarrak” → feminismoa eta gizarte erreformaren beharra

ERRUSIA

Gogol

“Mirgorod” → bilduma, 

“Longaina” → ipuina

“Arima hilak” → prosazko epopeia idazlearentzat, bidaia eta gertakari oso askeak, xehetasun txikiak hizkuntza aberts eta oparoa, garaiko akatsen karikatura.

Ivan Turgenev

nobalagile, ipuinagile, antzerkigile eta oolerkaria

objetibotasuna

pertanaien porrot existentziala

“Aita- semeak” → diskurtaibo, argumentatibo eta filosofikoa baina gatazka maitasuna da, nihilismoa, goi mailakoen apatia eta gazteen zinismoa eta bultzada materialista, protagonistaren eriotza amaieran

Dostoivski

“Jende gaixoak”  “Hildakoen etxea”  “Krimena eta zigorra”  → NIetzscheren supergizontzat dagoen protagonoista, hasiera narrazionala eta harroa amaieran errudun, apal eta irrazionala “Jokalaria”  “Idiota”  “Karamazov anaiak”

Leon Tolstoi

moralaren zentzu estua

gai sozialak, lan fisikoaren gorespena, ikasien kritika eta ezjakinen bloreak

nahien eta gizarte arauen arteko talka

errealista, deskribapen zehatza

“KOsakoak” → ustez ezjakinak direnak giza balioak

“Gerra eta Bakea” → nobela historikoa, aristokraziaren erretratua

“Anna Karenina” → neska idealista bat, maitasun adulteroan zoriona bilatzen duena

“Ivan Ilitzen heriotza”

PORTUGAL 

Eca de Queiros

ironia, fantasia eta inpresionismoa

“Amaa Amaroren krimena” → erlijio faltsukeriaren aurka

“Basilio lehengusua” → ezkontza burgesen kritika  eta emakumeen morrontzaren salaketa

ITALIA

Verga

Versismoaren sortzailea, detaile gutxi

“Odol txarrekoak” → arrantzale familia txiro baten suntsiketa

ESPAINIA

Fernan Caballero 

“Kaioa” → konstumbrista, perrealista

Alarcon

deskribapen errealista pertsonaia erromantikoekin , gero eta moralistago

“Hiru puntako kapela”

Benito Perez Galdos

“Urrezko iturria” → lehen garaiko lana, ukitu erromantikoekin

“Fortunata eta Jazinta” → heldutasuna, objetiboa, burgesiaren hipokresia

“Errukia” → idealismoa, ia meloframatikoa, esperimentalismoa eta Tolstoiren eragina

“gertakari nazionalak” → 46 nobela, nobela historikoa

Clarin

“La Regenta” → jauntxoen kritika, gizarte itogarria, adulterioa

Jose Maria Pereda

“Tipoak eta paisaiak” → konstunbrismoa, ohitura nobela 

Juan Valera

“Pepita Jimenez” → andaluziako nekazarien bizitza, ohiturako joera (ekarpen apala)

Emilia Pardo Bazan

naturalismoa

Frantziako naturalisten tremendismo, luzamendu eta tristeziaren aurka

emakumeen eskubideen alde

“Tribuna” → emakume langile bat greba garaian 

“Ulloako Pazoak” “Ama natura” 

Vicente Blasco Ibañez

naturalista

“Barraka”

“Kainaberak eta lokatza”

NOBELA

Hawthorne

“Letra eskarlata” → nobela historikoa, estilo erromantikoa, psikologiaren azterketa, morala eta erruduntasuna, egitura trinkoa, laburtezina, detaile gutxi, sonbolismoa.

Melville

hasieran bidaia ia autobiografikoak

antiguetatez eta moralaz kezkatuta

“Moby Dick” → gertakari errealetan oinarrituta, sinbolismoa, infernurako bidea, harrokeria eta eaginte itsuaren ondorio katastrofikoak, sineskeria, ia oinirikoa, xehetasun teknikoak

“Konfiantzazko gizona: bere maskarada” → Missisipiko ontzi batean, protagonista anbiguoa

“Huckleberry Finn-en abenturak” → bidaia heldutasunerako bidea, ibaia, bizitzaren sinboloa

“Printzea eta eskalea” → protagonistak umeak, kritikrako bidea, nobela historikoa”Yanki bat Arturo eeregearen gortean”

“hadleyburg usteldu zuen gizona” → satira, ironia.

Stephen Crane

kazetaria

naturalismoa eta lirismoa

“Kemenaren domina gorria” → gudari baten analisi psikologikoa

“Maggie: kaleko neska bat” → miseria eta brutaltasuna

Henry James

errealimsoa gainditzen duten lanak

“Bostoniarrak” → feminismoa eta gizarte erreformaren beharra

“Koxka bat estuago” → misterioa eta paranormala

“Andere baten erretratua” → Europako eta Estatu batuetako kulturen arteko kontrajarpena

Jack London

gehiago sinbolista eta XX. mendekoa, abenturaren grina, gizakia izadiaren indarraren aurrean

“Oihanaren deia eta Letagin zuria”

IPUINA

Irving

“Alhambrako ipuinak” → bidaia liburua, errelatu enmarkatua, herri elezaharretan oinarrituta

“Sleepy Hollowen elezaharra” → zaldun burugabearen ipuin erdi gotiko erdi poliziakoa

“Rip van Winkle” → 20 urtez lo egon ondoren mundu aldatu batera itzultzen den protagonista

Poe

lanen sormenaren azterketa

eragin kritika literarioan

bbi beldur mota; gotikoa eta psikologikoa

Mark Twain

optimismoa, umore eta ironia, 

“Calaberas konderriko igel saltokari ospetsua”

Crane

kazetaria, naturalismoa eta lirismoa

“Hotel urdina”

Anbrose Bierce

errealismoa, ondorio ironiko eta garratz batekin

“Gudari eta zibilen ipuinank bilduma”

Herman Melville

“Bartleby izkribatzaile” → absurdoaren kontakizuna

OLERKIGINTZA

Edgar Allan Poe 

olerki narratiboak 

“Timur Lang” “Belea” “Ulalume” “Annabel Lee”

Whitman 

“Belar hostoak” → ez da lineala, protagonista kolektiboa

Emily Dickinson

“Ni” → guztiz presente baina pertsonala eta intimoa, maitasuna eta bakardadea, olerki labur eta kondentsatuak

“Bertso bilduma”