Euskal esamoldeak, sinonimoak eta gramatika: laburpen eta ariketak

Esamoldeak eta Esanahia

Hona hemen euskal esamolde batzuk eta haien esanahiak:

1. Aldaparik ez: Gustuko lana erraz egiten da.
2. Haizea nora, zapiak hara!: Komeni zaigunaren arabera jokatzen dugu.
3. Zahar hitz, zuhur hitz!: Adineko pertsonen hitzek asko irakasten dute.
4. Ez da beharra bezalako akuilurik!: Beharrak gauzak egitera bultzatzen gaitu.
5. Ikasi du, zaharrak, irakatsita beharrak: Zaharrek dakitena bizitzan irakatsi.

Sinonimoak

Hona hemen sinonimo zerrenda bat:

1. Ama pontekoa, amabitxi
2. Eseki, zintzilikatu, eskegi
3. Iritzi, uste, aburu
4. Ahaztu, ahantzi, atzendu
5. Irrintzi, algara, zantzo
6. Mendixka, gailur, muino
7. Guraizeak, artaziak, aiztur
8. Beharbada, apika, agian
9. Haserretu, mumurtu
10. Bidali, helarazi, igorri
11. Berritsu, berba-lapiko, hitzontzi
12. Lurperatu, hilobiratu, ehortzi
13. Krudel, anker, gupidagabe
14. Ausart, izukaitz, zangar
15. Uko egin, arbuiatu
16. Akuilukada, zirikada, eztenkada
17. Erran-merran, zeresan, autu-mautu, esames
18. Laborari, nekazari
19. Erantzi, larrugorritu, biluzi
20. Duda-muda, zalantza.

Siglak eta Laburdurak

Siglak

1. TAO: Trafiko eta Aparkamenduaren Ordenantza
2. HABEA: Helduen Alfabetatze eta Berreskaldurako Erakundea
3. NA: Nortasun Agiria
4. GKE: Gobernuz Kanpoko Erakundea
5. BEZ: Balio Erantsiaren gaineko Zerga

Laburdurak

1. eta abar (etab.)
2. Post data (P.D.)
3. Kristo ondorengo (K.O.)
4. Kalea (K.)
5. Zumardia (Zum.)
6. Zenbakirik gabea (ZK.g)
7. Orrialdeak (or.)
8. Adibidez (adib.)
9. Goian bego (G.B.)
10. Asteartea (ar.)

Onomatopeiak

Adibideak:

1. Zaharraren zaharrez (tirriki-tarraka).
2. Gose garenean (mauka-mauka).
3. Ez dakit egingo duzun, baina (zirt edo zart).
4. Ehiztariak (dinba-danba).
5. Ume txiki bati nola esango diozu zerbaitek min egiten duela (horrek pu-pu egiten du).
6. Eta (bolo-bolo) herri osoan zabaldu zen berria.

Hiztegi Batua

Hona hemen batutako hitzak eta adibideak:

Hitzak

1. zampus
2. doan
3. derrigorrean
4. borroka
5. garatu
6. deskribatu
7. deuseztatu
8. espresuki
9. erabakigarri
10. erabilera
11. erail
12. erdara
13. arrazional
14. estutasun

Hitzak (jarraipena)

1. alabaina
2. bereizi
3. komun
4. analisi
5. antzara
6. arabera
7. arnasa
8. arrautza
9. aurrealde
10. aurreiritzi.

Adibideak

1. Hiru dominikar, bost nigeriar eta Marokoko bat elkartu dira aretoan.
2. Euskal Autonomia Erkidegoan etorkinen kopurua gora doa.
3. Literatura(-) lehiaketa, zuetako batek irabaziko ahal du!
4. Hezkuntza Saileko Kultura Batzordeak hartuko omen du erabakia.
5. Hizkuntza(-) ereduak eta literatura ereduak bat datozelakoan nago.

Erderakadak eta Kalkoak

Zuzendutako esaldiak:

1. Nire ustez, zure lana egokia da.
2. Alkatetzarako Mikel hautagai izendatu genuen.
3. Zure laguna ohorezko irakasle izendatuko dute.
4. Ikasgelan leloa egin nuen, eta kalera joan behar izan nuen.
5. Ariketa horiek zuek eginak dira.

Hitz Elkartuak

Hitz elkartuen adibideak:

1. Pentsaezina da ikasturte hau ez gainditzea.
2. Biziberrituta etorri dira zuei-gorriak.
3. Harginek eta zurginek lan gogorra egiten dute.
4. Talde honetan nor da diruzaina? galdetu zuen solaskideak.
5. Sailburuordea zerbitzugunera joan zen.
6. Nork eman dizu halako aholku zentzugabea?
7. Eguzki-sistema da, momentuz, zehaztasunez ezagutzen dugun sistema bakarra.
8. Abadegaiak eskualde horrantz joango omen dira burdingintza ikastaroa egitera.
9. Bertsozalea izateaz gain, festazale amorratua ere bada Manu.
10. Hizlariak historialari eta gramatikari ezagunak dira.

Hitz Elkartuak (jarraipena)

1. Zuzen-zuzenean
2. Etxez etxe
3. Errege-erreginak
4. Esku artean
5. Alfer-alferrik
6. Kultura Astea
7. Diru eske
8. Ate aurreko
9. Burdin aroa
10. EAEn (Euskal Autonomia Erkidegoan)

Maiuskulak edo Letra Larriak

Maiuskulen erabilera zuzena:

1. Txagorritxu Ospitalea Gasteizko ospitale nagusia da.
2. Mikel Kale Nagusian bizi da; Aitor, ordea, Paza Berrian.
3. Maiatzaren Lehena jai eguna da.
4. Hirugarren Munduko egoera gero eta larriagoa da.
5. Basajaun eta Olentzero non bizi direla diozu?
6. Joxek dio Atandarra dela, baina baita Bilbokoa ere.
7. Nork eman diote aurten Bakearen Nobel Saria?
8. Egunberrietan eta Aste Santuan Parisen joaten gara urtero.
9. Errusiarrak arabiarrak bezain langileak dira.
10. Aita Santuaren atzoko adierazpenak noticia dira gaur.

Idazkera (Puntuazioa eta Maiuskulak)

Puntuazio eta maiuskulen zuzenketa:

1. Zenbat puntu?
2. Euskara (estandarrean).
3. Honekin batera doakizun eranskina.
4. Ez berriro ukitu.
5. Nola igarri duzu gezurra?
6. Azkenengoz erietxean ikusi zintudan; aita zenuen gaixo.
7. Gustuko dituzu ariketak?
8. Etxe aitzinean aurkituko ditugu.
9. Kontzeptuak ala edukiak?
10. Antzina ezkutatu ziren eskuizkribuetako puntuazio markak.

Komunikazioa eta sintaxia:

1. Zer esan nahi duzu, ba!
2. Zuek, behintzat, ez duzue lanik egin behar; gu, ordea, lan handia dugu.
3. Hortaz, irakasleak ez dizu zertan erantzun.
4. Nik, egia esan, ez dut uste eskolako lagunak etorriko zaizkigunik.
5. Zera esan behar dizut: “Bihar ez dago autobusez etortzekorik”.

h, z, s, x, tz, ts, tx, j, g

Hauetan oinarritutako hitzak:

1. jende, arbel, saihets, ahur
2. arreta, hunkitu, huskeria, ziur
3. ildo, pezeta, oihuka, izurde
4. sumatu, hurrengo, urrun, igarri
5. haustura, imajinazio, jadanik, oldarkor.

Mendeak, Orduak, Datak

Formatu zuzenak:

1. Asiriarren zibilizazioa K.a. VII. mendean desagertu zen.
2. 21:00etan helduko zarete, eta ez 21:30ean.
3. Denda hau 10:20tik 20:30era egongo da zabalik.
4. Irailaren 5etik abenduaren 4ra zabalik dago matrikula epea.
5. Bihar, hilak 12, izango dugu ikasleen batzarra.

Berridatzi (Sintaxia eta Erredundantzia)

Esaldien berridazketa eta zuzenketa:

1. Ez zara ohetik altxatuko, harik eta sukarrak behera egiten dizun arte.
2. Garajean daukazun bizikleta eta kirol arropak kirolzale amorratuarenak dira.
3. Gure herria ez da lasaia; zuen herria gurea baino askoz ere zaratatsuagoa da.
4. Badago oraindik ere HIES gaixotasuna muxua emanda kutsa daitekeela pentsatzen duten pertsonak.
5. Egin zenuena azaltzeko pisuzko arrazoirik eman ezean, ez dizut barkatuko.

Adibide gehiago:

1. Karmelek gurera etortzeko asmoa zuen, han gertatutakoa guri aurrez aurre azaltzearren.
2. Besoa altxatzearekin batera, ziztada.
3. Berandu iritsiz gero, kontzertua ikusteko.
4. Laster matematikako irakasle berria izango omen dugu; orain daukagunak erretiroa hartuko du nonbait.
5. Jaioberria gaixorik egoteak biziki kezka sortzen dio amari.
6. Atzo Pellok irakurri zituen poesiak ez ziren Kirmenenak, nahiz eta estiloan antz handia izan.
7. Galduko ez baziren, han bertan geratu zutela esan nien.
8. Hitz egin zuen bezain laster onartu nintzen poloniarra zela.
9. Amonak galdetu zien ilobei ea...

Jarraitzen du:**

1. Bai, moto dotorea, erakusleihoan dagoena!
2. Kaxak ekarri ditugu; orain, horiek betetzea besterik ez.
3. Zaindu dezatela txakurra une batez, ezer gertatzea nahi ez badute.
4. Gure etxean bakoitzak bere ohea egin ezean, gurasoak ez gaituzte bakean uzten.
5. Gure ikasgelan ez dago Axular nor izan zen ez dakienik.
6. Urtezahar gaua gehienontzat familian egotekoa izanagatik, erizaina naizenez ospitalera joan beharra daukat.
7. Artean lau urte besterik ez nituela ekin nion dantzatzeari!
8. Nahi izan banu, laguna kontzertzora gonbidatuko nukeen.
9. Hura poza! Mendian galduta zegoen laguna aurkitu zutenean.

Jarraitzen du:**

1. Negu gogorra izan da hemen; Europan ere gogorra izan da.
2. Esaiozu ez zaudela haserre, eta adiskidetu zaitezte (batak besteari).
3. Eginbeharrak eduki arren, besteei laguntzeko prest agertu zen.
4. Gurasoena da ardura nagusia, baina seme-alabek ere badute euren ardura.
5. Kolpea hartu eta berehala izotza jartzean.
6. Ez dizkigu liburuak utziko, hitz eman ezean.
7. Ezin izango dugu proiektua epe barruan aurkeztu, izan ere.

Adibide gehiago (Sintaxia):

1. Batxilergoko arduradunek elkarrizketa izan dute zuzendariarekin, ikasturte amaierako bidaia dela eta.
2. Datorren hilabetean literaturari buruzko jardunaldiak ospatuko dira.
3. Xake txapelketaren antolaketan zeregin garrantzitsua duzu aurten.
4. Zuen herrian izan zen istripuan pertsona bat hil da.
5. Beroa dela eta, hain nekatuta nago.
6. Gazteak ez zuen bere errua onartu.
7. Hainbat etxetan sartu omen dira lapurrak.
8. Gure amaren lana bezeroei arreta eskaintzea da.

Adibide gehiago (Erreferentzia):

1. Esaiozu Martini ekar diezadan beste ardo bat niretzat.
2. Mesedez, eman bi txanpon dizkidazula erregutu zidan.
3. Zuzendariak astebeteko epea eman zien ikasleei egia aitor ziezaioten.
4. Amonak konta zizkizuen ipuinek erabat liluratuta utzi zintuzteten.
5. Nola pentsa zenezakeen lehenengo saioan bi metro altatuko zinela.
6. Begiak piztu zitzaizkien; bihurrikeriaren bat bururatu balitzaie bezala.
7. Ez genuen nahi Benidormeko oporretan egin zuten guztia haiek guri konta ziezaguten.
8. Nekaneri eskatu zioten bileraren ondoren etxera eraman zitzala.
9. Denbora gehiegi zeraman triste, eta horrek kezka sortu zigun.
10. Gurasoek zu denbora galtzen ikusiko bazintuzte, arreta egingo lizukete.

Baldintza Esaldiak

Baldintza esaldien zuzenketa:

Baldintza (I-II)

1. Haiek guri hurbilduko balitzaizkigu, beldurtuko ginateke.
2. Anaren gurasoak behar bezala agurtu balira, orain ez zinatekeen haiengandik ezkutatzen ibiliko.
3. Tintinen ipuinak irakurriko balira, haren zakurraren Milu izena duela jakingo zenuke.
4. Kalean ikusiko bagenu, ez genioke begiratu ere egingo.
5. Lagundu bazenigu, garaiz bukatuko genukeen.
6. Bezeroak artatzeko langile gehiago egon balira, ez genukeen hainbeste denbora itxaron beharko.
7. Ez badituzu jostailuak oraintxe bertan jasotzen, afaldu gabe geratuko zara.
8. Botak jantziko balira, ez zenituzke oinak bustiko.
9. Berandu etorri balitzaigu, ez geniokeen itxarongo.
10. Guk www.euskaltzaindia.net webgunea gehiagotan erabili bagenu, ez genukeen hainbeste...
11. Lapurraren atzetik korrika atera izan balira, inolaz ere ez zuketen haiek.
12. Bihar zuk Pello eta Marisa ikusiko balira, haiekin gera zintezke.

Baldintza (III-IV)

1. Non bizi zinen jakin izan bagenu, atariraino eramango zintuzkegun.
2. Loteria tokatuko balitzaie, Parisa joango lirateke bizitzera.
3. Ane, Jon dantza eske etorriko balitzaizu, baietz esango al zenioke?
4. Semea kalean mozkortuta ikusi izan banu, nik neuk eramango nukeen ertzaintzarengana.
5. Hainbeste haserretuko ez bazina, lagunak lasaiago egongo lirateke zurekin.
6. Zure historiekin nahastu izan ez bagintuzu, orain lasaiago biziko ginatekeen.

Baldintza (V)

1. Jauna, mesedez, eser al zaitezke pixka bat harantzago?
2. Teorian, edozein lekioke loteria.
3. Mozkor horrekin edozeinek ezagut zaitzake.
4. Maria ezin zitekeen bilerara joan.
5. Etorri gintezke, baina idatziz eskatu beharko zeniguke.