Euskal idazleak eta hizkuntza: Etxepare, Axular, Larramendi eta hizkuntza-kontzeptuak

Bernat Etxepare

1. Noiz eta non jaio zen Bernat Etxepare?

   Bernat Etxepare 1475 inguruan jaio zen, Sarrasketan (Nafarroa Garaia).

2. Zein helbururekin idatzi zuen?

   Euskara idatzian erabiltzeko eta hizkuntza honen edertasuna eta baliagarritasuna erakusteko idatzi zuen.

3. Non eta noiz argitaratu zuten bere liburua eta nola deitzen da?

   Bere liburua, "Linguae Vasconum Primitiae", Bordelen argitaratu zen 1545ean.

4. Bere bizitzari buruzko zein aitorpen egin zuen bere poema batean?

   Bere poema batean aipatu zuen apaiza zela eta bere bizimoduak ez zituela beti Elizako arauak zorrotz betetzen.

5. Zertarako idatzi zituen Kontrapas eta Sautrela?

   Euskal dantza eta musika tradizionalak goraipatzeko eta hedatzeko idatzi zituen.

Axular

6. Zein dira Axularren izen-abizenak eta non eta noiz jaio zen?

   Axularren izen-abizenak Pedro Agirre (Pedro Agerre) dira, eta Urdazubin jaio zen, 1556 inguruan.

7. Bere lan famatuenaren izenburua eta argitaratze data.

   Bere lanik famatuena "Gero" da, 1643an argitaratua.

8. Zein baliabide erabiltzen ditu idazleak liburuan bere ideiak hobeto adierazteko?

   Idazleak metaforak, alegoriak, esaerak, hizkuntza aberatsa, Bibliako erreferentziak eta latinezko esaldiak erabiltzen ditu.

9. Zer kontatzen du bere liburu ezagunean?

   Giza arimaren salbamenduari buruzko gogoetak kontatzen ditu, atzerapenaren eta nagikeriaren ondorio kaltegarriak azpimarratuz.

10. Kontrarreformak ba al du zer ikusirik Axularrekin? Zer aldarrikatzen zuen?

    Bai, Axular Kontrarreformaren garaian bizi izan zen, eta katolizismoaren printzipioak eta morala aldarrikatzen zituen.

Larramendi

11. Zein dira bere izen-abizenak, non eta noiz hil eta jaio zen?

    Manuel Larramendi Tolosan jaio zen 1690ean, eta Azpeitian hil zen 1766an.

12. Zer formazio jaso zuen?

    Teologia ikasketak egin zituen Salamancan eta jesuita sartu zen.

13. Zeintzuk izan ziren bere hiru lan idatzi nagusiak?

    "El imposible vencido. Arte de la lengua bascongada", "Diccionario trilingüe del castellano, bascuence y latín" eta "De la antigüedad y universalidad del Bascuence en España".

14. Zein helbururekin idatzi zuen?

    Euskara eta euskal kultura indartzeko eta ezagutarazteko idatzi zuen.

15. Zer testuingurutan bizi izan zen?

    XVIII. mendeko Espainian bizi izan zen, Ilustrazio garaian eta Kontrarreformaren garaian.

Hizkuntzaren Definizioak

• Hizkuntza ofiziala: Lurralde batean lege balioa duen hizkuntza, herritarren eta botere publikoaren arteko erlazioetarako erabiltzen dena. Lurralde berean, hizkuntza batek baino gehiagok eduki dezakete estatus hori.

• Hizkuntza harremanak: Gizarte berean, hizkuntza bat baino gehiago hitz egiten direnean, hizkuntza horien artean sortzen den erlazioa.

• Hizkuntza aniztasuna: Eremu jakin batean, hainbat hizkuntza desberdin hitz egitea.

• Ekohizkuntzalaritza: Hizkuntza baten eta bere ingurumenaren arteko harremanak aztertzen ditu, eta horren garapen jasangarria lortzen du helburu.

• Hizkuntza menperatua: Hizkuntza gatazka egoeran, hau da, hizkuntzen artean mendekotasun egoera bat dagoenean, hizkuntza menderatzailearen esku hainbat esparru edo funtzio galdu dituen hizkuntza (politikan, administrazioan...).

Hizkuntzaren Kontzeptuak

• Dialektoa: Hizkuntza baten barruan, lurralde jakin bateko hiztunek erabiltzen duten hizkuntza-aldaera, fonetika, morfologia, sintaxia eta lexikoan bereizten dena.

• Soziolektoa: Gizarteko talde jakin batek erabiltzen duen hizkuntza-aldaera, bereziki gizarte-klase, lanbide edo adinaren arabera bereizten dena.

• Hizkuntza gutxituak: Gehiengoak erabiltzen ez dituen eta estatu edo gizarte baten barruan menderatzaile diren hizkuntzen menpean dauden hizkuntzak, sarritan errekonozimendu ofizialik ez dutenak.

• Hizkera mailak: Hizkuntza erabiltzeko modu desberdinak, egoera komunikatiboaren arabera aldatzen direnak, hala nola formalitatea edo informaltasuna, eta hiztunen arteko erlazioa kontuan hartzen dutenak.

Baieztapenak

a. Gezurra: Euskara hizkuntza ofizial bakarra da Nafarroako zenbait udalerritan, koofiziala da Euskal Autonomia Erkidegoan eta Nafarroako eremu euskaldunean.

b. Gezurra: Kultura hizkuntza izateko, eredu batura edukitzea lagungarria da, hizkuntza estandar bat izatea komunikazioa eta transmisioa errazten duelako.

c. Gezurra: Euskararen aniztasuna eta aberastasuna ez dira kaltegarriak; aitzitik, hizkuntzaren ondare aberatsa dira.

d. Gezurra: Euskararen aldaera geografikoak bostetan sailkatzen dira: mendebaldekoa (bizkaiera), erdialdekoa (gipuzkera), ekialdekoa (lapurtera), nafarra eta zuberotarra.

e. Gezurra: Euskalkiak erabil daitezke esparru publikoan, nahiz eta euskara batua nagusitu den arlo formaletan.

f. Zuzen: Euskara batuan jardutean, tokiko ezaugarrien alde egin daiteke hiztegia hautatzean, betiere Euskaltzaindiaren Hiztegiak onarturiko hitzak direnean.

g. Gezurra: Euskal Herrian euskaraz bizitzeko eskubidea legez ez dago onartuta lurralde osoan; lurralde bakoitzak araudi desberdinak ditu.

Liburuari buruzko galderak

• Zer lanbide izan ditu Lidek? Zer lanbide baztertu du? Zergatik?

  Lidek irakasle izan da eta telebistako aurkezle ere bai. Lanbide batzuk baztertu ditu, hala nola, medikuntza, bere interesik ez zuelako eta beharrezko bokaziorik ikusten ez zuelako.

• Zergatik joaten da ginekologoarengana?

  Lide ginekologoarengana joaten da, osasun arloko kezka edo kontsulta bat duelako, adibidez, haurdunaldiarekin zerikusia duten gaiak.

• Zelako terapia egiten du Lidek?

  Lide psikoterapia egiten du, bere bizitzako arazoak eta estresari aurre egiteko.

• Azaldu zer dakizun Agnesi buruz.

  Agnes Lidek ezagutzen duen pertsona bat da, agian adiskidea edo lan-kidea, zeinak bere istorio eta bizipenak partekatzen dituen Liderekin.

Berrizdaketak

1. Uda oso beroa izango dela esan dute adituek, omen.

2. Nahiz eta egunero entrenatu, ez baitut sailkatzerik lortu.

3. Txikitako lagunak garen heinean, konfiantza handia dugu.

4. Landarea ondo ez baduzu zaintzen, zimeldu egingo da.

5. Urteak aurrera joan heinean, kuadrillak aldatu egiten dira.

Aditza

1. Txikitan Ainhoari askotan esan genion gurekin etortzeko.

2. Gurasoek ni hemen ikusi izan baldin banindute zigortu egingo ninduketen.

3. Zure bikotekideak beste batekin musuka ikusiko bazintu, haserretu egingo zenuke.

4. Bizikleta apurtuko balitz, beste bat erosiko zenuke.

5. Ainaran diru asko zuen eta, nahi zuenean, oporretan joan zitekeen.

6. Iker bere urtebetetzean egotea nahiko balu, gonbida dezake.

7. Gu oporretan gaude, nahi baduzue, zuei etxeko gelak margo ditzakezue.

8. Hamalauko kiniela toka banu, egunero pizten dut kandela.

9. Sekulakoak bota behar izan nizkien, haiek ni errespeta zaten.

10. Ospitalera eraman behar dugu umea igeltsua ken diezaion.

1996. urtean, Hizkuntza Eskubideen Adierazpen Unibertsala aldarrikatu zuten hainbat instituziok eta gobernuz kanpoko erakundeek. Aldarrikapen harekin, 1948ko Giza Eskubideen Adierazpen Unibertsalaren bigarren artikulua gogora ekarri zuten.