Bizkaierako gramatika, lexikoa eta esaera zaharrak: euskalkiaren ezaugarriak

TEORIA:

Sarrera

Mendebaldeko euskalkia, bizkaiera ere deitua, Bizkai osoan, Gipuzkoako Deba ibarrean eta Arabako Aramaio ibarrean hitz egiten da. Hiztun kopuruari begiratuta, asko dira euskalki hau ezagutu eta erabiltzen duten euskaldunak, baina zaila da zenbat hiztun diren zehatz jakitea, lurraldeen eta euskalkien mugak ez baitatoz bat. Gainera, eskualde edo herri batean bizitzeak gaur egun ez dakar bertako euskalkia ezagutzea eta erabiltzea.

Bilakaera

Joan Antonio Mogelek Erakasteak (1800) obra gipuzkeraz idatzi zuenez, Bizkaiko Elizaren sail batek salagarritzat jo zuen bizkaitar batek beste euskalki batean idatzi izana. Horren ondorioz, bizkaiera batua sortzeko ahaleginak hasi ziren Pedro Antonio Añibarro frantziskotarra buru zutela. Ondoren, Joan Mateo Zabalaren gramatika etorri zen, 1848an. Mugimendu horren aldekoek bizkaiko euskalkiak beste euskalkiekin, bereziki gipuzkerarekin, zeuzkan kidetasunak "kutsaduratzat" jo zituzten, eta ezaugarri horiek baztertzeari ekin zioten. Bide horretatik sortu zen gerora Koldo Mitxelenak hiperbizkaiera izena eman zion bizkaiera berria.

Azpieuskalkiak

Bonaparte printzeak hiru azpieuskalki eta hamar aldaera bereizi zituen, baina Koldo Zuazok bi azpieuskalki bereizten ditu: sartaldekoa eta sortaldekoa. Bi tarteko hizkera ere badira: Busturialdean eta Otxandio inguruan egiten dena bi azpieuskalkien tarteko hizkera da, eta Elgoibarren, Mendaron eta Mutrikun egiten dena, berriz, erdialdeko eta mendebaldeko euskalkien tartekoa.

Literatura: lehen lekukoak

Joan Antonio Mogelen eskutik sortu zen bizkaiera literarioa XIX. mendearen hasieran. Peru Abarka da Mogelek idatzitako libururik ezagunena.

ESAERA ZAHARRAK:

• Atzerri, otserri: nortasunez irekia arrotzen aurrean.
• Ezpainak isil, begiak mintzo: pertsona bat bihotzez mintzo zaizunean.
• Nolako laguna, halako jarduna: ikusiaren poderioz lagun egin nituen bertako jabeak.
• Aho bete hortz: aho zabalik utzi ninduen.
• Zahar hitz, zuhur hitz: ni bizitzaren erdibidean nengoen, bere amaiera aldera hurbiltzen.
• Bizitza sortzea da: sormenaren sorginkeriak bizi zuen.
• Gogoko tokian, aldaparik ez: gustoko lana errazago egiten da.
• Haizea nora, zapiak hara!: komeni zaigunaren arabera jokatzen dugu edo egoeraren arabera iritzia aldatzen dugu.
• Zahar hitz, zuhur hitz!: adinako pertsonen hitzek asko irakasten dute.
• Ez da beharra bezalako akuilurik!: beharrak gauza asko egitera bultzatzen gaitu.
• Ikasi du zaharrak, irakatsita beharrak!: zaharrak dakiena bizitzak irakatsi dio.

BERRIDATZI

• Nahiz eta lotsatia izan, erreparorik gabe...
• Nahiz eta bere koadroak ikusteko irrikaz egon, bazkalondoa zen...
• Nahiz eta azken urteetan gutxiago ikusi nuen, ziur nago... margotuagatik.
• Bazioala esan zidan mahaira gindoazela.
• Katalogorako testu bat idatz diezaion eskatu zidan.
• Zoriontsu ikusten niola esan nion behin.
• Bere esku usteko, esan zidan baikor.

ABC:

• Guri dilistak: c) balitzaizkigu / c) lizkiguke
• Zure txanponak: c) bazenitu / a) zenituen
• Zuek mortadeloren: a) bazenituzte / b) zenukete
• Zuk ni maiteko: c) baninduzu / c) zintuzket
• Poliziak: c) balira / a) ziratekeen
• Niri guraizeak: b) balitzait / c) lizkidakete
• Haiek euskaltzaindiaren: b) balute / a) lukete

INDIKATIBOA:

a) Guri asko gustatzen zaigu/zitzaigun makarroiak jatea.
b) Antolatzaileek ez dakite/zekiten nola heldu futbol-zelaira, eta horrexegatik auto-pilaketa handiak izan dira/ziren.
c) Niri oso desatsegina iruditu zait/zitzaidan arratsalde osoa morroi horrekin igaro beharra.
d) Beste gelakoei etxerako lan errazagoak ematen dizkiete/zizkieten beti.
e) Gu nota horiekin sartuz gero etxean, gurasoek txikitu egingo gaituzte/gintuzten.
f) Nik ez dut/nuen uste adiskideek zuk bezain ondo zainduko nautenik/nindutenik.
g) Kontuz ibili horiekin, erne ibiltzen ez bazarete engainatu egingo zaituztete/zintuzteten.
h) Pello baino despistatuagorik! Zakarrontzira bota ditu/zituen baapunteak!
i) Guk zuei hiru whatsapp bidali dizkizuegu/genizkizuen, baina zuek ez diguzue/zeniguten guri erantzunik eman.
j) Sukaldariari babarrunak erre zaizkio/zitzaizkion eta bezeroak kexu agertu zaizkio/zitzaizkion.

BALDINTZA:

1. Guk zuri galtzak garbituko bagenizkizu, zenbat ordainduko zeniguke zuk guri?
2. Amak niri dirua emango balit, ni kontzertura joango nintzateke.
3. Nik bera hondartzan ikusi izan banu, nirekin bueltatxo bat ematea proposatuko niokeen.
4. Horiek ni hain ondo ezagutuko banindute, ez lidateke hori galdetuko.
5. Azterketa hobeto prestatu bazenute, orain zuen notak ez ziratekeen hain kaskarrak izango.
6. Niri proiekturik onena zurea zela iruditu balitzait, zuk nire botoa izango zenukeela badakizu.
7. Zuek guri dantza horiek irakatsiko bazenizkigute, guk dantzatuko genituzke.
8. Nik dantzaldirako gonbidapena jaso izan banu, zu eramango zintuzkedan nirekin.
9. Osabak izebari eraztuna oparitu balio, hura txoratuta utziko zukeen.
10. Amonari katua hilko balitzaizu, guk beste bat erosiko genioke hari.

a) Irakasleak guri atsedenaldian azalpen berezi bat eman nahiko baligu, hantxe agertuko ginateke guztiok.
b) Mikelek zuei egia esan izan balizue, ez zenioketen hari sinetsiko.
c) Guri istripu bat gertatuko balitzaigu, berehala esango genuke.
d) Raquelek dendan tomatea erosi balu, entsalada honezkero prest egongo zatekeen.
e) Idazleak hain olerki-liburu ederra idatzi izan ez balu, ez zioketen Euskadi Saria emango.
f) Kotiloia hotel dotore hartan izan balitz, gonbidatuko al nindukezun zuk ni?
g) Guk zuek Port Aventurara eramango bazintuztegu, egun polit askoa pasatuko genuke eta eskerrak emango zenizkigukete.
h) Tindategikoek zuri jantzi berria zikindu balizute, ezingo zenukeen enbaxadorearen festara joan.
i) Zuk ni lanetik botako baninduzu, onartuko al nindukezu atzera?
j) Gaia behar den bezala ekainean gainditu bazenu, ez zenukeen orain zure oporraldiarekin horrelako komeriarik izango.

BERRIDAZKETAK:

1. (ezean): kurtso honetan nota onak atera ezean, amak mugikorra kenduko dit urte osorako.
2. (enik): gaur egun ez dago ikaslerik mugikorra ez duenik.
3. (agatik): Messi munduko jokalaririk onena izanagatik, pertsona da.
4. (la/praktikatzen): bost urte nituela, orduan hasi nintzen esgrima praktikatzen.
5. (nez): esan nizuna egin duzunez.
6. (kotan/besterik): bere lagunaren etxean bazkaltzera geratzekotan, telefonoz deitu besterik ez zuen.

a) Bizikleta erosiko bazenu, ilobak pozik utziko zenituzke.
b) Maiteko bazintut, esango nizuke.
c) Azterketa elkarrekin prestatzen hasiko bagina, azalduko al zenizkidake zalantzak?
d) Gonbidatu baninduzu, sartzen utziko al zenidakeen?
e) Berak puskatu balu, zergatik ez zigun esan?
f) Donostian egongo balitz, eta ez Bruselan, gugandik hurbilago sentituko litzateke.
g) Zer erantzungo zeniokeen hori bota balizu?
h) Telefonoa berak hartu balu, niri jakinaraziko zidakeen.
i) Nik zuek han ikusi bazintuztet, gogoratuko zintuzketedan.
j) Zure anaia han aurkituko banu, ni izugarri haserretuko nintzateke.

OSATU:

1. Gurasoek ni zigortu ninduten eta horregatik zuek ez ninduzuen ni zineman ikusi.
2. Otsoak agertu izan balira, zu garrasika hasiko zinatekeen.
3. Elurra hasi ez balitz, zuek ez zinateketen eskiatzera joango.
4. Zuek sagarrak bilduko bazenituzte, izebak zuei eskupekoa emango lizuke.
5. Zuri hortzak puskatuko balitzaizkizu, zu ezin itsusiago egongo zinateke.
6. Zuk neska hura ikusi bazenu, hark zu txundituta utziko zintuzkeen.
7. Nire lagunei txakurra galduko balitzaie, bilatu egingo lukete.
8. Niri angulak gustatuko balitzaizkit ere, ezingo nituzke jan.
9. Zer gertatuko zitzaiokeen katuari, guk hura kaiola batean sartu izan bagenu?
10. Nik hari laguntza eskatu banio, hark niri pozik emango zidakeen.
11. Zuek andereñoari lanak zuzen egin izan bazenizkiote, hark zuei nota ona jarriko zizuekeen.
12. Nagusia zuei haserretuko balitzaizue, zuek hari direnak eta ez direnak esango zenizkiokete.
13. Norbait zure bila joan izan balitz, honez gero zu hemen izango zinateke.
14. Aitziberrek zuei italiera erakutsi balizue, hobeto moldatuko zinateketen Parisen.
15. Hura zure medikua izango balitz, berehala sendatuko zintuzke hark zu.
16. Zuek marrazki horiek hari erakutsiko bazenizkiote, hark zuei emango lizkizueke sariak.
17. Amonak albiste hori entzun izan balu, nahigabetuta joango zatekeen hura hemendik.
18. Zu nire etxera etorriko bazina, hobeto ezagutuko nindukezu zuk ni.
19. Guk antolatzaileei dortsalak itzuliko ez bagenizkie, haiek eskatuko lizkigukete guri.
20. Hik ni tontotzat hartuko baninduk, nik ez niake hiri jaramonik egingo.
21. Haiek izorratzera etortzen zitzaizkidan beti niri, zu, ordea, asmo txarrik gabe hurbiltzen zintzaizkidan niri.
22. Bilbotarrek hiru puntuak kendu zizkien atzo arabarrei, baina arabarrek atzetik dituzten oraindik bilbotarrak.
23. Ikasleak ez zitzaizkigun guri batere ongi portatu atzo.

BBK-k Laurari EAEko BEZa EITBn.

SINONIMOAK:

• amabetxi (amapontekoa)
• aburuz (ustez)
• zantz (irrintzi)
• muino (mendixka)
• aizturrarekin (guraizeekin)
• muturtu (haserretu)
• zangarra (ausarta)
• esamesak (erran-merranak)

EUSKALKIAK:

AIXIAS: haizearekin asimilazioa a>e. txistukari murrizketa z>s. Soziatiboa -gaz palatalizazioa z>x.
ANDIXEK: handik kontsonante gehiketa x. ablatiboa (nondik)
ATANTXE: artantxe dardarkaria -r galera.
ATARA: atera bokal txandakatzea e>a r-aurrean.
AU KANTATXU AU: hau kanta hau atzizki diminitibua -txu. erakusketa izenaren aurretik eta atzetik.
BATEGAZ: batez soziatiboan -gaz gehitu.
"BALEARES"EGAS: "baleares ekin" soziatiboa -gaz. txistukarri murrizketa s>z.
BERE: ere lexikoa lotura hitzak.
EMON: eman bokal txandakatzea a>o.
ENTZUTEN: entzutera helburuzkoa -t(z)ordez, -ten.
ESTOT: ez dut bokal txandakatze u>o. txistukaria s kontsonante aldakatzea d.
ETE: ote
EZTEUKAT: ez daukat au>eu diptongo aldaketa asimilazioagatik.
GARRI: gerra bokal txandakatzea a>e asimilazioa, r aurrean.
GARRIA: gerria bokal txandakatzea e>a -r inguruan.
GEUR: gaur au>eu diptongoan bokal txandakatzea.
GIXON: gizon z>x palatalizazioa.
GURA: nahi lexikoa.
GUZTIJAK: guztiak ia>ija j kontsonante esponentziala. bi bokalen artean kontsonantez.
GUZURREN: gezurren bokal txandakatzea e>u asimilazioa.
IKIS: ikasi bokal txandakatzea a>i asimilazioa.
ILLDDE: hikda bokal txandakatzea asimilazioa a>e palatalizazioa l d>dd.
INTZENTZOAGAZ: intzentziarekin soziatiboa -gaz.
ISABELATXU: isabela atzizki diminitibua -txu.
ITURRITXUAN: iturrian atzizki diminitiboan -txu gehitu.
IXEN: izan palatalizazioa x>z. bokal txandakatzea e asimilazioa.
IÑOK: inork dardarkaria r galera. Palatalizazioa i-ren eraginez ñ.
KANDELEA: kandela hiatoaren txandakatzea -a, mugatzailea gehitzean -aa>ea.
KONKLUSIÑUE: konklusioa: hiatoaren txandakatzea -a mugatzailea gehitzean -oa.
LAZTANTXU: laztan atzizki diminitiboa +txu.
LENENGOAGAZ: lehengoarekin soziatiboa -(g)az kin.
LINDE: linda a>e asimilazioa.
MUTILEK: mutilak a>e asimilazioa.
NAZ: naiz diptongo laburtzea ai>a.
ONDOTXUTIK: ondotik atzizki diminutiboa -txu. Ablatiboa -tik.
ORI FRASI ORI: hori esaldi hori lexikoa. bokal txandakatzea i>e. erakustea izenaren aurretik eta atzetik.
ORREK BERBIEK: horrek berbak hitz horiek lexikoa (berbiek) erakusketaren ordena ergatibo pluralak -ek.
PASKOALATXU: paskuala atzizki diminitiboa -txu.
POLITXEN: politaren kontsonante gehiketa. bokal galera. dardarkaria r-ren galera.
SOKEA: soko hiatoaren txandakatzea -a mugatzailea gehitzean a>ea.
SUBERTIA: suertea bi bokalen artean kontsonantea sortzea. hiatoaren txandakatzea -a mugatzailea gehitzean ea>ia.
ULEA: ilea bokal txandakatzea i>u l-inguruan.
ZIGARROTXU: zigarro atzizki diminitiboan -txu gehitu.

LEXIKOA:

Senitartekoak:

• Anaia-neba
• Lehengusu-lehengusina
• Ahizpa
• Aitita-aitite
• Amama-amuma
• Izeko

Astegunak:

• Astelehena
• Martitzena
• Eguaztena
• Eguna
• Barikua
• Zapatua
• Domeka

Lotura hitzak:

• Bere-be
• Barik
• Bako
• Halandaze
• Ostean
• Osterantzean

BESTE ZENBAIT HITZ:

• Ahausi - zaunka
• Aldats - aldapa
• Ardi - arkakuso
• Aratoste - inauteri
• Arerio - etsai
• Armorzu - gosari
• Artez - zuzen
• Arineketan - korrika
• Atondu - prestatu
• Behar - lan
• Behargin - langile
• Behatz, atzamar - oinetakoak, eskukoak
• Beilegi - hori kolorea
• Berakatz - baratxuria
• Berba - hitz
• Bits - apar
• Ei - omen
• Elai - enara
• Eskaratz - sukaldea
• Garaun - burmuin
• Gatzatu - mami
• Gatx - zail
• Gura - nahi
• Itaun - galdera
• Isiotu - piztu
• Jaramon egin - kasu egin
• Jausi - erori
• Lain - adina
• Lantzean behin - noizean behin
• Lar, larregi - gehiegi
• legez>lez - bezala
• Lei - izotz
• Odoloste - odolki
• Olgau - jolastu
• Ortu - baratz
• Sats - simaur
• Sein - ume
• Txarto - gaizki
• Zantzo - irrintzi