Euskal literatura eta gramatika: historia, idazleak eta fonetika
Euskal literatura
Euskal literaturaren lehen lekukotasunak
2. Euskararen lekukoak
Itz soltak. XII. mendea baino lehenagoko euskal itz solt batzuk aurkitu dira. Ez dute literatura-balio handirik, baina euskal lurraldean euskaldunak zeudela frogatzen dute (Akitanian).
Atsotitzak euskarazko esaera zaharrak dira. Hauek literaturan lehen adierazpen trinkoak dira eta hizkuntzaz eta hizkuntza hori darabilen herriaz asko esaten dute.
Gutunak euskaraz bizi zen herriaren lekukotasuna ematen dute.
Atal literarioa
Atal literarioa aozko tradiziotik datozen bertsoak dira. Galdu baino lehen idatziak izan ziren. Susmo literatura arkaikoaren seinale da Joan Pérez Lazarragaren eskuizkribua.
Eskuizkribu bat: Joan Pérez Lazarraga (1548-1605)
2004an aurkitu zen eta euskal testuen tradizioan aspaldi izandako aurkikuntzarik garrantzitsuena da.
Obraren ezaugarriak
- Etxepare-k egindako olerkiak eta Leizarragaren itzulpenak ditu.
- Garrantzi handia hartu zuen garai hartan.
- Gai nagusia: maitasuna eta maitasun-harremanen arteko garaiak.
- Poesia batzuk bertan daude; lanaren 2/3 inguru.
- Espainian Jorge de Montemayor eta Garcilaso de la Vega-k, geroago eta gehiago landu zituzten.
- Imitatzailea: Lazarraga.
- Prosa eta poesia batera datoz obra honetan. Lazarragaren estiloak tradizionalean oinarritutako lirika goretsia du.
- Gaztelaniazko zatiak daude, nahiz eta gehiena euskaraz idatzita egon.
- Arabar eremuan dago obra.
Euskal literatura inprimatua
3. Euskal literatura inprimatua (liburuetan ia inprimituta)
Euskal idazleak
Bernart Etxepare Nafarroako Erronkari arazan liburu zen sortu zen euskal idazle ezaguna. Arrazoi politikoengatik, Zuberoan egon zen.
Lanak: Linguae Vasconum Primitiae 4 zati ditu:
- Erlijio-amodioa
- Bertso buruari jarriak
- Euskarazko 2 kantu: kontrapas eta sautrela
Kritika: herritar arruntentzat idatzia. Garai batean gutxietsia izan zen bere lana:
- Amodio gaiak naturaltasunez erabiltzen zituelako.
- Neurri eta errimetan akatsak zituelako.
Gaur egun, olerkari handitzat jotzen da. Garai hartako euskararen eta poetikaren lekukotasuna ematen digu.
Joanes Leizarraga apaiz katolikoa izan zen eta gero protestantismora bihurtu zen.
Lana (1571):
- Jesus Kristo gure Jaunaren Testamentu Berria.
- Kalendrera. Liza jaien egutegi edo kalendarioa.
- ABC edo kristau ikasbidea. Kristau ikasbide edo doktrina.
Kritika: itzultzaile handia, prosan ia erdi gabe jardun behar izan zuen.
- Mendeko proposizioak erabili behar izanak hizkuntza erromanikoen erako prosara eraman zuen.
- Iparraldeko euskaldunentzat idatzia.
- Nafarroa beherekoak eta Lapurdiko euskalkiak.
- Hizkuntza jaso eta latinezko itzak.
- Zahar kutsua, antzinako euskararen arrastoak.
Gramatika
Gramatika
1. Fonetika-fonologiako azalpenak
1. Fonetika-fonologiako azalpenak
Fonetikaren eta fonologiaren arteko ezberdintasuna.
Mintzaira soinuak: hizkuntzaz komunikatzeko erabiltzen ditugun soinuak dira, eta hizkuntza bakoitzak berezkoak ditu. 2 eratara ulertzen dira: hizkuntza soinu gisa edo hizkuntza soinu gisa.
Adib.: enbor eta nera, n-ak desberdinak dira. Lehenengoan n da soinua eta bigarrenean m.
Hizkuntza soinuak edo alofonoak, soinu idealaren aldaera konkretuak dira eta kontestuaren bitartez ematen dira. /n/.
Hizkuntza soinuak, sinonimia ez ezik, soinua ere aldatu dela adierazten du.
Fonema hizkuntza soinu bakoitza da.
Adib. motza eta zotza. 2 hizkuntza soinu desberdin dira, 2 fonema desberdin eta bi barra bitartean adierazten dira: /motza/ eta /zotza/.
Fonologia: fonemez arduratzen den gaia.
Euskal fonemak fonema kontsonantikoak eta bokalikoak daude. Fonema kontsonantikoek ezin dute silabarik eratu, bokalikoek bai.
1. Bokalak, diptongoak eta hiatoak
Bokalak
5 fonema bokaliko daude: /a, e, i, o, u/. Eywag trianglua: bokalak aho barruan nola artikulatzen diren irudikatzeko, Ywag hizkuntzalari alemaniarrak triangelu bat egin zuen.
| Aurrekoa | Erdikoa | Atzekoa |
|---|---|---|
| Itxia edo goikoa | I | U |
| Erdi irekia edo erdikoa | E | O |
| Irekia edo behekoa | A |
Gaztelaniaz piramidea zabalagoa da. Euskararen /a/ soinua gaztelaniarena baino itxiagoa da, baina /i, e, o, u/ irekiagoak dira.
- Aldaketa fonetiko ezagunenak:
- /e/-ren ixtea /a/ bokalaren aurrean: kalea, etxea…
- /o/-ren ixtea /a/ bokalaren aurrean: astua, besoa…
Bustidura: I bokalarekin sortzen den letra bilkurak sortzen duen fenomenoa da.
Adib. <il, in> letra bilkuran i bokalaren eraginez, artikulazioa ahozabalean kokatzen da, soinu sabaikariak eginez.
Diptongoak eta hiatoak
Diptongoa i edo u bokalek beste bokalekin silaba berean konbinatuz osatzen duten talde fonikoari deritzo.
Beheranzko diptongoak: ai, ei, oi, au, eu (mahai, hogei, oihan…). Silaba bat osatzen dute, ez dira zatitu behar. Beraz, Beasain, adibidez, Be-a-sain 3tan eman behar da, ez lautan.
Goranzko diptongoak: ia, ie, io, ua, ue.
Normalean, diptongoa saihesteko, hiatoa egitera jotzen da, hau da, 2 bokalak 2 silabatan ahoskatzera.
Adib. Nazional hitza ez dugu, na-zio-nal esango baizik eta na-zi-o-nal.
Diptongoa saihesteko ere kontsonante bat sartu ohi da. Adib. bibolina, nobiyua. Edo baita bokal bat izateko bestea kentzen da. Adib. zorte, amortzu.