Euskal Literatura eta Artearen Analisi Kritikoa

1.1. Juan Zurianoren balada eta Odisea: itzulera eta identitatea

Juan Zurianoren baladaren gai nagusia beranduko itzulera, nortasunaren ezagutza eta boterearen zilegitasunaren berrespena da. Jaun Zurianoren kondaira Bizkaiko lehen jaunaren kontakizun gisa aurkezten da, eta mota honetako narrazioek jatorri politikoa, boterea eta foruen esanahia azaltzeko balio dute. Istorioaren hasieran, Jaun Zuriano lo dagoenean, zerutar mezulari bat (aingeru bat) agertzen zaio. Honek bere emazteak, Doña Errosak, berriro ezkontzeko nahia duela esaten dio, senarra hiltzat jotzen duelako. Horren aurrean, Jaun Zuriano berehala doa etxera zaldiz, ezkontza hori garaiz oztopatzeko asmoarekin, erromes edo txiro gisa mozorrotuta.

Narrazio honek lotura estua du Odisea greziar mitoaren egiturarekin, hiru mailatan:

• Beranduko itzulera: Bi heroiak urte luzez kanpoan egon ostean, ezkontza berria egitekotan den une kritikoan itzultzen dira.
• Identitatea ezkutatzea: Biak eskalez edo erromesez mozorrotzen dira emaztearen leialtasuna neurtzeko.
• Proba fisikoa: Ezagutza ezintasun-proba baten bidez gertatzen da; Ulisesek bere arku zaharra tenkatzen du eta Jaun Zurianok bere ezpata astuna jasotzen du.

Desberdintasun nabarmenak

Bi kontakizunen artean desberdintasun nabarmenak ere badira: Odisea epopeia klasiko eta unibertsala den bitartean, Jaun Zurianorena euskal tradizioko balada herrikoiagoa da. Penelopek urte luzez eusten dio leialtasunari; Doña Errosek, ordea, senarra hilda dagoela ziurtzat jotzen duenez, beste gizon batekin ezkontzeko konpromisoa hartua du.

1.2. Juan Zuria eta Alaitzako horma-pinturak

Juan Zuriaren balada Alaitzako horma-pinturekin lotu daiteke, bietan Erdi Aroko giro militar eta heroikoa agertzen baita. Baladan Juan Zuria buruzagi mitiko gisa aurkezten da, eta Alaitzako pinturetan zaldunak, soldaduak eta guda-eszenak ageri dira. Ezpata, bi kasuetan, boterea eta gudariaren autoritatea adierazten duen objektu sinbolikoa da.

3.1. Larramendi eta Alonso Canoren ikonografia

Azkoitiko sermoiaren pasarte honek lotura zuzena du Alonso Canoren Sortzez Garbia lanarekin. Larramendik Ama Birjina goraipatzen du Apokalipsiaren tradizioan oinarritutako iruditeria klasikoa erabiliz: "izarrez burua, illarguiaz oñac, ta gorputz gucia eguzquiaz janci". Elementu plastiko horiek dira, hain zuzen ere, Alonso Canok bere eskultura eta margoetan bikain finkatu zituen bereizgarriak.

3.2. Ikonografia eta ikonologia barrokoan

Ikuspegi ikonografikotik, bi sormen-lanak Apokalipsiaren liburuko emakumearen irudi klasikoan oinarritzen dira. Ikonologikoki, ordea, sermoia Ostiral Santuko Pasioari buruzkoa denez, Inmaculadaren gozotasuna Mariaren samin eta mingoztasunarekin kontrastatzen da. Hitz eta konparazio indartsu hauen helburua entzulea hunkitzea da, bekatariak bere errua onartu eta barkamena eska zezan.

4.1. Picassoren Gernika: analisi ikonografikoa

Pablo Picassok 1937an margotutako artelana Gernikako bonbardaketari erantzuteko sortu zen. Elementu nagusiak:

• Zezen bat: Basakeriaren edo erresistentziaren sinboloa.
• Zauritutako zaldi bat: Herria sufrimenduan.
• Ama bat: Ama-minaren ikonografia.
• Lanpara: Begirada kritikoa edo egia.

4.2. Omar Nabarro eta memoria historikoa

Omar Nabarroren Itxastxorien bindikapena olerkiak (1985) Picassoren Gernika margolana du hizpide. Iratxe Retolazaren irakurketaren arabera, olerkiak salatzen du nola botere zentralak euskal herriaren minetik sortutako ikonoa Madrilen "kaiolatu" zuen, bere indar kritiko eta politikoa lausotuz. Olerkiak bakezale eta epel den irakurketa horren kontra egiten du, herriaren egiazko erresistentziaren ahotsa aldarrikatuz.