Euskal Eleberrigintza: Sorkuntzatik Gaur Egunera

Euskal Eleberriaren Sorkuntza eta Bilakaera

Foruak 1876an abolitu ziren. XIX. mendea euskararen aldeko suspertze garaia izan zen, Lore Jokoak eta EAJren zein abertzaletasunaren gorakadarekin batera.

Ohitura Eleberria (XIX. mende bukaeratik 1936ko Gerra Zibilera arte)

Ezaugarri nagusiak:

• Erro erromantikoa
• Baserri eta itsaso giroa
• Erlijioak pisu handia du
• Deskriptiboa
• Kontzientziak bultzatuta idazten dira

Txomin Agirre (1864-1920)

Ondarroarra, apaiza. Sermongintzan eta idazketan dohain handikoa. Estilo luzea, zehatza, txukuna eta jasoa zuen. Obra nagusiak:

• Auñemendiko Lorea (eleberri historiko-erromantikoa)
• Kresala (1906)
• Garoa (1912) (ohitura eleberriak)

Kresala (1906)

Bere bigarren eleberria. Arrantzaren munduan girotua, Ondarroako ohiturak eta bizimodua islatzen ditu. Maiteminduta dagoen bikote baten istorioa kontatzen du, Indiano bat agertu eta haien artean sartzen denean. Erretorika aberatsa du, oso zaindua, baina garbizalekeria gabea. Izenondoak seriotasuna emateko erabiltzen ditu, baita hitz jokoak eta konparaketak ere.

Garoa (1912)

Bere hirugarren eleberria eta maisulana. Baserri munduan girotua. Heldutasun narratiboa lortzen du, gipuzkeraz idatzia. Joanes baserriko jauna da, eta seme zaharrena etxean geratzen da. Bigarren semea auzoan ezkontzen da, eta hirugarrena atzerrira joaten da. Iloba batek moja izan nahi du. Joanesen erruz borrokak sortzen dira. Joanes hil ondoren, hark jasotako umezurtza itsu geratzen da, eta gero Paularekin ezkontzen da.

Ezaugarriak:

• Hizkuntzari neurria hartzen asmatu zuen
• Baliabide literarioak maisuki erabiltzen ditu
• Bizitasuna eta egokitasuna elkarrizketetan
• Didaktismoa
• Euskararekiko arreta
• Estilo patxadatsua, hitzak zuhur aukeratuak

Jose Manuel Etxeita (Mundaka, 1842-1915)

Obra ezagunena: Josetxo. Mundakan girotua. Ijitoak Mundakara iristen dira, eta andre batek ijitoen ume bat erosten du, Josetxo izenekoa. Familia berriko kide bihurtzen da, eta munduan zehar ibiltzen da. Mundakara itzuli eta ezkontzen da.

Ezaugarriak:

• Kontaketa erakargarria
• Bere bizitza kontatzen duela dirudi, bera luzaro ibili baitzen itsasoan

Beste ohitura idazle batzuk

• Agustin Anabitarte (Donostia, 1891-1981): Usauri eta Donostia.
• Tomas Agirre Barrensoro (Errezil, 1898-1982): Uztaro.

Eleberri Modernoa (1957tik gaur egunera)

Modernizazio prozesu baten fruitua da. Eleberriaren forma aldatu zen, eta aldagai berriek eleberrigintza modernoa askotariko bihurtu zuten.

Ezaugarri nagusiak:

• Subjektibitatea (munduaren ikuskera norberarena)
• Fragmentazioa
• Ironia (kritika egiteko era)
• Hausnarketarako joera

Idazleen ezaugarriak

• Unibertsitarioak
• Gaztetatik idazten hasiak
• Hirikoak
• Europako literatura ezagutzen zuten
• Euskaldunberri asko
• Heterodoxoak gustu kulturaletan
• Euskararekiko konpromisoa
• Europako korronteekin sintonizatu nahia

Lehen aldia (1957-1969)

Jose Luis Alvarez Enparantza 'Txillardegi' (Donostia, 1929-2012)

Ingeniaria eta hizkuntzalaria. Gramatikaren azterketan aditua. Erbestealdi politikoa bizi izan zuen. Obra nagusiak:

• Leturiaren egunkari ezkutua (1957)
• Peru Leartzako (1960)
• Huntaz eta hartaz (1965)
• Elen Schelen (1969)
• Hizkuntza eta pentsakera (1972)

Leturiaren egunkari ezkutua (1957)

Eleberri aitzindaria izan zen. Erlijioa eta baserri giroa alde batera utzi, eta protagonista zalantzaz beteriko 'ni' bat bihurtu zuen. Joxeba eta Mirenen arteko maitasun harremana egunkariaren bitartez kontatzen da. Mirenekin ezkontzen da, eta hau hiltzean, protagonistak bere buruaz beste egiten du. Urtaroek esanahi sinbolikoa dute protagonistaren egoeran. Existentzialismoa islatzen du. Hiztegia berritu zuen, baina konplexurik gabe.

Jon Mirande (Paris, 1925-1972)

Guraso zuberotarrak zituen. Euskaldun berria zen. Pertsonaia heterodoxoa: poliglota, antisemita, antiklerikal, faxista, antifrankista eta polemikazalea. Bere buruaz beste egin zuen. Obra nagusia: Haur besoetakoa. Eleberri bakarra. 1959an idatzi zuen, baina 1970ean argitaratu zen.

Haur besoetakoa (1970)

Kontalariaren eta Theresa (11 urte) neskatoaren arteko harreman pederasta da gaia, oso eskandalagarria izan zena. Eleberri psikologikoa da, estilo tradizional samarrekoa.

Beste idazle batzuk

• Augustin Anabitarte: Poli (1958)
• Sebastian Salaberria: Neronek tirako nizkin (1964)

Bigarren aldia (1969-1975)

1969. urtean inflexio-puntu bat gertatu zen. Frankismoaren aurkako oposizioa, iraultza kulturala eta istilu zein manifestazioak ugaritu ziren.

Ezaugarri nagusiak:

• Pertsonaiaren irudia eta garrantzia auzitan jarri ziren
• Narratzaile objektiboa
• Pertsonaiaren analisi psikologikoa baztertu zen
• Kontatzearen abentura da eleberrian interesgarriena
• Irakurleari sortzaileago izatea eskatzen zaio

Ramon Saizarbitoria (Donostia, 1944)

Ekonomia eta soziologia ikasketak egin zituen. Donostian bizi da. Obra nagusiak:

• Egunero hasten delako (1969)
• Ehun metro (1976)
• Ene Jesus (1976)
• Hamaika pauso (1995)
• Bihotz bi (1996)
• Kandinskyren tradizioa (2003)

Egunero hasten delako (1969)

Neska gazte batek abortatzeko bidaia bat egiten du, eta azkenean lortzen du. Erantzunik gabeko bakarrizketa bat da. Narratzailea berritsua da. Garaiko beste kezka soziologikoak ere islatzen dira. Kontatzeko trebetasun paregabea du, objektibotasunez. Estilo arina, saltaria, elipsia erabiliz.

Eleberri motak eta idazleak

• Eleberri soziala: Xabier Gereño, Txomin Peillen, Xabier Amuriza.
• Eleberri alegorikoa: Mikel Zarate, Andu Lertxundi.
• Eleberri esperimentalak: Ramon Saizarbitoria, Patri Urkizu, Bernardo Atxaga.

Hirugarren aldia (1976tik gaur egunera)

Saizarbitoriaren Ene Jesus eleberriarekin esperimentazio teknikak gailurra jo zuen. Eleberrigintza esperimentalak narrazio-teknikaren bideak finduz aurkitu du jarraibide egokia, besteak beste, Jose Agustin Arrieta eta Arantxa Urretabizkaiaren eskutik. Geroztik, eleberrigintzak oso bide zabalak hartu ditu, bost eredu nagusi bereiz daitezkeelarik:

• Kontaketa Fantastikoa: Estetikaren oinarria kontaketa fantastikoan du (Bernardo Atxaga, Joseba Sarrionaindia, Joan Mari Irigoien).
• Errealitate zikinaren kontaketa: Ipar Amerikako moldea jarraitzen du, nihilismo puntu batekin (tradiziozko sinesteak funtsik gabeak) (Arkaitz Cano, Josune Landa).
• Oroimenaren ingurukoa: Oso emankorra izan da (Juan Luis Zabala, Edorta Jimenez, Joseba Sarrionaindia, Joxemari Iturralde).
• Eleberri Psikologikoak: Joseba Sarrionaindia, Lourdes Oñederra, Unai Elorriaga.
• Postmodernoa: Jarrera antisistema du (Bernardo Atxagaren Obabakoak izan zen lehenengoa).

Idazle nabarmenak

• Anjel Lertxundi (Orio, 1948): Ajea du urturik, Hamaseigarrenean aidanez, Otto Pette, Piztiaren izena, Zorion Perfektua.
• Bernardo Atxaga (Asteasu, 1951): Literatur sari nazionala irabazi zuen lehen idazlea. Obabakoak, Behi euskaldun baten memoriak, Gizona bere bakardadean, Zeru horiek, Soinujolearen semea.
• Jose Agustin Arrieta (Donostia, 1948): Abuztuaren 15eko bazkalondoa, Manu militari.
• Joxemari Iturralde (Tolosa, 1951): Nafarroako artizarra, Izua hemen, Kilkerra eta roulotea, Euliak ez dira argazkietan azaltzen.
• Joan Mari Irigoien (Altza, 1948): Oilarraren promesa, Poliedroen hostoak, Babilonia, Lur bat harago.

Kontzeptu garrantzitsuak

• Errealismo magikoa: XX. mendeko literatura korronte latinoamerikarra.
• Pott banda: 1970eko hamarkadako euskal idazle talde bat izan zen, eta Pott aldizkaria argitaratu zuten.