80ko hamarkadako euskal literatura: sistema literarioaren eraketa eta Obabakoak

80ko hamarkadako testuingurua: euskal literatur sistemaren eraketa

1975ean Francisco Franco hil ondoren, Espainiako Estatuan trantsizio demokratikoa hasi zen, eta horrek eragin handia izan zuen euskal kulturan eta literaturan. Euskal Herrian instituzionalizazio aro berri bat ireki zen, batez ere Euskal Autonomia Erkidegoan. 1978ko Konstituzioaren eta autonomia prozesuaren ondoren, 1982an Euskararen Normalkuntzarako Legea onartu zen. Horri esker, euskararen presentzia handitu zen hezkuntzan, administrazioan eta kulturan.

Testuinguru horretan, euskal literatura benetako sistema literario bihurtzen hasi zen. Argitalpenak sendotu egin ziren, bereziki eskola eta testuliburuen beharrari esker; argitaletxeak profesionalizatu ziren; irakurlego berria sortu zen; eta hainbat erakunde kultural jaio ziren, hala nola:

• Euskal Idazleen Elkartea (EIE, 1982)
• Euskal Itzultzaile, Interpretari eta Zuzentzaileen Elkartea (EIZIE, 1987)
• Bertsozale Elkartea (1987)

Horrek guztiak euskarazko sorkuntzari egonkortasun handiagoa eman zion.

Aldizkari literarioak eta literaturaren autonomia

Gerraosteko aldizkari literarioak agortuta zeuden, eta 1970eko hamarkadaren hasieran ia ez zen euskarazko aldizkaririk argitaratzen. Hala ere, 1975etik aurrera aldizkari berriek garrantzi handia hartu zuten. Belaunaldi gazteentzako adierazpide bihurtu ziren, literatura berritzeko eta munduko joera artistikoak euskal literaturara ekartzeko tresna. Gainera, literaturaren autonomiaren aldeko diskurtsoa zabaldu zuten: literatura ez zen soilik nazioaren edo ideologiaren zerbitzura egon behar, bere balio estetiko propioa ere izan behar zuen.

Aldizkari garrantzitsuenetako bat Ustela (1975-1976) izan zen, Bernardo Atxagak eta Koldo Izagirrek gidatua. Aldizkari horretan “Ez dezagun konposturarik gal, halere” bezalako testuen bidez literaturaren autonomia aldarrikatu zen. Ondoren etorri zen POTT aldizkaria (1978-1980), Pott Bandaren inguruan sortua. Talde horretan Bernardo Atxaga, Joseba Sarrionandia, Ruper Ordorika, Jon Juaristi, Manu Ertzilla eta Joxemari Iturralde aritu ziren. Euskal literaturaren bi tradizio nagusiekin hautsi nahi izan zuten: Euskal Pizkundeko sinbolismoarekin eta Gabriel Arestiren poesia sozialarekin. Oh! Euzkadi aldizkaria (1979-1983), Ramon Saizarbitoriak eta Koldo Izagirrek gidatua, Ustelaren jarraipen moduko bat izan zen.

Narratibaren dibertsifikazioa

1970eko hamarkadako esperimentalismoaren ondoren, euskal narratiba gero eta anitzagoa bihurtu zen. Oraindik ere baziren joera esperimentalak, hala nola Koldo Izagirreren Zergatik bai (1971) edo Bernardo Atxagaren Ziutateaz (1976), baina pixkanaka narratiba klasikoago eta irakurterrazen aldeko joera indartu zen. Horren adibide dira Joxe Austin Arrietaren Abuztuaren 15eko bazkalondoa (1979) edo Arantxa Urretabizkaiaren Zergatik panpox (1979).

1980ko hamarkadan eleberrigintza dibertsifikatu egin zen. Subjektibotasuna eta pertsonaien barne-mundua lantzen zituzten idazleak agertu ziren, hala nola Pello Lizarralde, Juan Luis Zabala edo Laura Mintegi. Beste batzuek euskal gatazka politikoa jorratu zuten, Koldo Izagirrek, Hasier Etxeberriak edo Txillardegik bezala. Aldi berean, narratiba fantastikoak eta errealismo magikoaren eraginpeko lanak ere zabaldu ziren, batez ere Anjel Lertxundi eta Joan Mari Irigoienen eskutik. Horiez gain, eleberri poliziakoak, historikoak eta bestelako genero narratiboak ere garatzen hasi ziren.

Latinoamerikako boom-a eta haren eragina

Euskal narratiban eragin handia izan zuen 1960-70eko hamarkadetako Latinoamerikako boom literarioak. Julio Cortázar, Gabriel García Márquez, Mario Vargas Llosa edo Carlos Fuentes bezalako idazleen lanek arrakasta handia izan zuten Europan, eta euskal idazle askok haien teknikak eta estiloak bereganatu zituzten. Aurretik, Borges, Onetti edo Juan Rulfo bezalako autoreek jada literatura berritzeko bidea ireki zuten.

Latinoamerikako idazleek literatura tradizionalaren konbentzioak hautsi zituzten: denboraren erabilera ez-lineala egin zuten, hainbat ahots narratibo uztartu zituzten eta hizkuntzarekin esperimentatu zuten. Horrez gain, errealismo magikoa landu zuten, non errealitatea eta fantasia modu naturalean nahasten diren. Euskal literaturan ere eragin handia izan zuen joera horrek, batez ere Anjel Lertxundi eta Joan Mari Irigoienen lanetan.

Anjel Lertxundi eta Joan Mari Irigoien

Anjel Lertxundik (1948, Orio) ipuingintzan hasi zuen bere ibilbidea, eta Latinoamerikako estilo narratiboak bereganatu zituen. Hamaseigarrenean, aidanez (1983) da bere lanik ezagunenetako bat. Eleberria hiru zatitan banatua dago, eta apustulari baten heriotza zein haren emaztearen sufrimendua kontatzen ditu. Gertakari baten inguruko ikuspegi desberdinak eskaintzen dira, Gabriel García Márquezen Crónica de una muerte anunciada lanaren antzera.

Joan Mari Irigoienek (1948-2023), berriz, Euskal Herriko historia eta egoera garaikidea fikzionatu zituen. Poliedroaren hostoak (1983) lanean, familia baten historia kontatzen du XIX. mendeko Karlistaldietatik Gerra Zibilaren ondorengo garaira arte. Gabriel García Márquezen Cien años de soledad eta Juan Rulforen Pedro Páramo lanen eragina nabaria da. Babilonia (1989) eleberrian, Euskal Herri landatar eta bukoliko bat aurkezten du, ukitu magikoekin.

Euskal ipuingintza modernoaren sorrera

Euskal ipuingintza ahozko tradizioarekin lotuta egon da betidanik. Azkuek eta Barandiaranek XIX. mendearen amaieran bildutako ipuin herrikoiak izan ziren oinarri nagusiak. Mendebaldeko literaturan, ordea, ipuin modernoa lehenago garatu zen, Grimm anaien bildumetatik Edgar Allan Poe edo Anton Txekhoven lanetaraino. XX. mendeko Latinoamerikako autoreek —Borges edo Cortázarrek, esaterako— ipuingintza modernoari prestigio handia eman zioten.

Euskal literaturan, ipuin modernoa XX. mendearen bigarren erdian sendotu zen. Martin Ugalderen Iltzalleak (1961) izan zen lehen ipuin-liburu modernotzat hartua. Ondoren, Jean Etchepare, Gabriel Aresti eta Jon Miranderen ipuin bildumek bidea zabaldu zuten. Hala ere, benetako sendotzea 1970eko eta 1980ko hamarkadetan gertatu zen, Ustela, POTT eta Oh! Euzkadi bezalako aldizkarien inguruan.

Bernardo Atxaga eta Obabakoak

Bernardo Atxaga (Jose Irazu Garmendia, 1951, Asteasu) euskal literaturaren erreferentzia nagusietako bat bihurtu zen 1980ko hamarkadan. Bilbon idazle gisa garatu zen, Gabriel Arestiren inguruan eta Pott Bandaren barruan. Bere lehen aroa abangoardista izan zen, Ziutateaz (1976) eta Etiopia (1978) lanekin; ondoren, Obaba zikloa etorri zen, eta azkenik aro errealistagoa.

1988an argitaratutako Obabakoak izan zen bere finkatze obra handia. Liburuak Espainiako Literatura Sari Nazionala irabazi zuen 1989an, eta euskal literatura nazioartean ezagutarazi zuen. Obabakoak euskal ipuingintza modernoaren adibiderik esanguratsuena da.

Liburuaren egitura berritzailea da lehen ezaugarria. Ez da erraz sailkatzen: eleberria da ala ipuin bilduma? Short story cycle moduko bat da, hau da, elkarren artean lotura tematiko eta espazialak dituzten kontakizunen bilduma. Obaba espazio mitikoak batasuna ematen die ipuinei. Haurtzaroko paisaia emozionala da, ahozko tradizioarekin lotua, baina aldi berean espazio fantastikoa eta unibertsala.

Metaliteratura ere oso garrantzitsua da Obabakoak lanean. Atxagak ipuingintzari eta literaturari buruzko hausnarketak egiten ditu, irakurlea sorkuntzaren parte bihurtuz. “Cocteauk” ipuinean, adibidez, zer den ipuin on bat azaltzen du: laburra izan behar du, ahozko tradiziotik gertu egon eta bizitzaren gai esentzialak jorratu.

Pertsonaien artean baztertuak, arraroak eta fantastikoak dira nagusi. Gizarte tradizionalarekin talka egiten duten pertsonaiak dira, askotan misteriotsuak edo munstro modura aurkeztuak. Horrek errealitatearen eta fantasiaren arteko muga lausotzen du. Denboraren eta narratzaileen erabilera ere konplexua da. Ipuin askotan kronologia lineala apurtzen da, eta hainbat narratzaile eta ikuspegi tartekatzen dira. Testuartekotasuna ere funtsezkoa da: ahozko tradizioko istorioak, euskal klasikoak eta Mendebaldeko ipuingintzako erreferentziak nahasten ditu Atxagak. Azken batean, Obabakoak lanak euskal ipuingintza modernoa sendotu zuen eta euskal literatura nazioarteko literaturaren mapan kokatu zuen.