Euskal Gramatika: Oinarrizko Kontzeptuak eta Kategoriak

Perpausa

Testuko bi etenen artean gertatzen den kate mintzatua edo idatzia da. Kate honek aditza izan behar du esanahi osoa lortzeko.

Mintzamoldearen araberako perpausak

• Adierazpen-perpausak
• Galde-perpausak
• Aginte-perpausak
• Harridura-perpausak

Izen Sintagma (IS)

• (Izenlaguna) + Izena (Izenordaina) + (Izenondoa) + (Determinatzailea)

Aditz Sintagma (AS)

• (Aditzlaguna) + (Aditzondoa) + (IS Nor: Osagarri Zuzena) + (IS Nori: Zeharkako Osagarria) + Aditza

Adjektiboa (Adj)

• Izenondoa
• Izenlaguna (-ko, noren)

Adberbioa (Adv)

• Aditzondoa
• Aditzlaguna (CC) (IS + ea, IS + posposizioa)

Izenordaina

Izenordain motak

Pertsona-izenordainak:

• Ni, neu...

Zehaztu gabeko izenordainak:

• Galdetzaileak: Nor, zer, zein
• Galdetzaileetatik eratorritakoak
• Bestea, bera izenordainak

Bihurkariak:

• Neure, bere... + burua

Elkarkariak:

• Elkar ikusiko dugu...

Determinatzaileak

Determinatzaile motak

Mugatzaileak:

• Artikuluak
• Erakusleak

Zenbatzaileak:

• Zehaztuak: Kardinalak, ordinalak, banatzaileak
• Zehaztugabeak: Asko, gutxi...
• Orokorrak: Dena, oso...

Nolakotzaileak:

• Zer, zein, haien...

Izenondoa

Formaren araberako sailkapena:

Bakunak:

• Zabal, gazte...

Eratorriak:

• -tsu, -dun... (adibidez: neketsu)

Elkartuak:

• Sudurluze...

Graduatzaileak:

Askatuak:

• Oso, nahiko...

Atxikiak:

• -ena, -egia, -ago...

Atzizki batekin:

• -kote, -tzar, -txo, -ska, -xe...

Errepikapena:

• Gorri-gorria, handi-handia...

Izenlaguna

Izenlagun motak

-ko atzizkia:

• Txokolatezko tarta...

Noren kasua:

• Nire etxea...

Aditzlaguna

Aditzlagun motak

IS + -ea:

• -ko, noren, nor, nori, nork galderei erantzuten ez dietenak.

IS + Posposizioa:

• Alde, antz, arabera, arte, aurka, barren, barru, esku, leku, lepo, truke, zehar...

Aditzondoak

Sailkapen formala:

Aditzondo gisa erabilitako beste hitzak:

• Hemen, gutxi...

Bakunak:

• Atzo, beti...

Eratorriak:

• -ki, -ko, -ka, -rik, -ro... (adibidez: txarto, leunki, saltoka, astiro, isilik)

Elkartuak:

• Galdekaria + -non, edo-, i-, -bait...

Esamolde adberbialak:

• Harengan, berehala...

Sailkapen semantikoa:

Denbora-aditzondoak (Noiz):

• Atzo, beti...

Leku-aditzondoak (Non):

• Hemen, urrun...

Modu-aditzondoak (Nola):

• Honela, inola...

Maila-aditzondoak (Intentsitatea):

• Oso, ia-ia...

Iritzi-aditzondoak (Iritzia):

• Nire ustez, agian...

Generoa

• Euskarak ez du generorik bereizten.
• Erdararen eraginez salbuespenak daude: lehengusu-lehengusinak...
• Izen bikoteak ditu: seme-alaba, osaba-izeba...

Mugagabea

Pertsona edo gauza ezezagunaz aritzerakoan.

Noiz erabili:

• IS galdetzaile batekin doanean: zer, zein...
• Zenbatzaile zehaztugabeekin: asko...
• Zenbatzaile zehaztuekin zein diren zehazten ez denean.
• Zenbait esamoldetan.
• Partitiboa eta Nortzat kasuekin.
• Izen bereziekin.
• Izenordainekin.

Nola deklinatu:

• Bokalez amaitzen direnak: hirurak ezberdin.
• Kontsonantez amaitzen direnak: mugagabea eta plurala berdin.
• -a itsatsiaz: singularra eta mugagabea berdin.

Nor vs. Nork

• Aditza iragankorra bada, subjektua Nork kasuan doa.
• Subjektua jarriz, galdetu aditzari "Zer?" ala "Nor?". Erantzuna badago, Nork; bestela, Nor.
• Aditz batzuek beti Nork kasua eraman behar dute.
• Aditz laguntzailea Nor ala Nor-Nori motatakoa baldin bada, Nor. Eta Nor-Nork ala Nor-Nori-Nork motatakoa bada, Nork.
• Salbuespenak daude: iraun, irakin, jardun...

Kategoria Aldaketak

• Izenondoa eta Aditzondoa: "Pertsona zikina da" (izenondoa), "Zikin jokatu zuen" (aditzondoa).
• Izenondoa eta Izena: "Ur beroa ezinbestekoa da" (izenondoa), "Beroak ez dit lorik egiten uzten" (izena).
• Izena eta Izenondoa: "Ukuiluan txerria dago" (izena), "Pertsona txerria da" (izenondoa).
• Aditza eta Izenondoa: "Arrautza frijitu dut" (aditza), "Arrautza frijitua" (izenondoa).