Euskal Foruen bilakaera XIX. mendean: 1839ko legea eta 1841eko Lege Hitzartua

1839ko urriaren 25eko legea eta foruen aldaketak

Hitzarmenaren ondoren, 1839ko urriaren 25eko legea etorri zen, euskal foruak aldatzen zituena. Haren eraginez, euskal probintzietako foruetan honako aldaketa hauek egin ziren:

• Foruak berretsi egin ziren, baina ez ziren lege berezi gisa onartu, Monarkiaren konstituzio berriaren mende baizik.
• Foru-baimena deuseztatu zen; beraz, Espainiako Gorteetako legedia inolako baldintzarik gabe aplikatuko zen.
• Euskal Herriaren eta Espainiaren artean zeuden aduanak kostaldera eta Frantziako mugara eraman zituzten.
• Alkateak konstituzioaren arabera aukeratuko ziren eta epaile izateko eskubidea galduko zuten. Espainiako sistema judiziala ezarri zen: barruti judizialak eta epaileak.
• Guardia Zibila sartuko zen Euskal Herrian.
• Polizia foralak (mikeleteak, miñoiak) buruzagi politiko baten kontrolpean geratuko ziren.
• Probintzietako Batzar Nagusiak deuseztatu egin zituzten.
• Korrejidorea kendu eta haren ordez buruzagi politikoa jarri zuten.
• Espainiako Gorteetara diputatuak eta senatariak bidali beharko ziren.
• Zerbitzu militarraren eta zergen salbuespenak, ordea, mantendu egin ziren.

1841eko Lege Hitzartua Nafarroan

1841eko abuztuaren 16an, Nafarroako diputazio liberal batek bere kasa negoziatu zuen Madrilgo gobernuarekin. Lege Hitzartua (Ley Paccionada) delakoaren bidez, foruetan aldaketa hauek egitea onartu zuten:

• Foru-araubidea amaitu egin zen. Erregeordea, Gorteak eta burujabetasun legegile eta judizialak desagertu egin ziren.
• Erresuma izatetik probintzia izatera pasatu zen.
• Soldadutzarako zozketak onartu zituzten.
• Aduanak Ebrotik Pirinioetara eraman zituzten.
• Desamortizazioa onartu zuten.
• Konbenio Ekonomikoa egin zuten: diputazioak zergak batuko zituen eta Espainiako gobernuari urtero diru-kopuru bat (300.000 erreal) emango zion, kupoa.

Gerra Karlista eta Esparteroren dekretua

Gerra Karlista ez zen Euskal Herrian bakarrik gertatu, baita Maestrazgoan, Guadalajaran, Cuencan eta Kataluniako mendietan ere. Maestrazgoan, gerra oso gogorra izan zen eta 1840. urtera arte iraun zuen, Ramon Cabrera buruzagia garaitua izan zen arte.

Esparteroren aurkako liberal moderatuen altxamendua gertatu zenean, honek zapaldu egin zuen eta dekretu hau eman zuen 1841eko urriaren 29an:

• Hiru probintziak Espainiako gainerako lurraldeen maila berean zeuden, administrazioari, arlo juridikoari eta muga zergei zegokienez.
• Foru pasea deuseztatu zen.
• Muga zergak mugara eraman zituzten.
• Estatuaren legeak aplikatu ziren udal antolaketan.
• Hala ere, lege hark ez zituen erabat indargabetu foruak, ezaugarri militar eta zerga bereziak gorde baitzituzten.

1844ko foruen berrezarpen partziala

1844ko uztailaren 4an, Isabel II.aren garaian, foruen berrezarpen partziala gertatu zen: Batzar Nagusiak eta Foru Diputazioak itzuli ziren, baina eskumen gutxiagorekin. Ez, ordea, aduanak, sistema judiziala eta Foru-baimena.