Euskal foruak, liberalismoa eta Karlistaldia (1833-1876)

Resumen

Dokumentuak euskal foruen jatorria eta antolakuntza azaltzen ditu, liberalen eta absolutisten arteko eztabaida, eta Lehen Karlistaldia. Halaber, Mendizabalen Desamortizazioa, EAJren sorrera eta 1936ko Euskadiko Autonomia Estatutua aztertzen ditu. Ikaslea foruen bilakaera politiko eta sozialaren gakoak ulertuko ditu.

Puntos clave

Euskal lurraldeak Gaztelako erreinuan sartu ziren foruak mantentzeko baldintzarekin, eta 1512an Nafarroa bereganatu zuten.
Foruak Erdi Aroan sortutako ohiturazko lege-bildumak ziren, euskal lurraldeetako bizitza politikoa eta soziala arautzen zutenak.
Liberalak (burgesak, merkatariak) foruen kontra zeuden; absolutistak (foruzaleak, nekazariak, kleroa) foruen alde.
Lehen Karlistaldia (1833-1839) Fernando VII.a hil ondoren sortu zen, Maria Kristinaren eta Karlos Maria Isidroren arteko arazo dinastikoagatik.
Mendizabalen Desamortizazioak (1836) Elizaren lurrak nazionalizatu eta saltzea zuen helburu, zor publikoa ezabatzeko eta liberalismoa sendotzeko.
EAJ Sabin Aranak sortu zuen, eta 1894ko estatutuek euskal nazionalismoaren oinarriak ezarri zituzten.
1936ko Euskadiko Autonomia Estatutua Euskadiko lehen antolamendu politikoa izan zen, gerra zibilak bizitza laburra eragin zion arte.

Ponte a prueba

Gaia: Foruak eta liberalismoa (1833-1876)

XII. mendean Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa Nafarroako erreinuaren zati ziren. Gaztelako erreinuak Nafarroa bereganatu nahi zuen, eta euskal lurraldeek erreinuan sartzea onartu zuten, euskal foruak mantentzeko baldintzarekin. 1512ra arte ez zuten Nafarroa beren menpe hartzea lortu.

Foruen izaera eta antolakuntza

Foruak euskal lurraldeetako bizitza politikoa eta soziala arautzen zituzten ahozko eta ohiturazko lege-bildumak ziren, Erdi Aroan sortuak. XVI. mendean, euskal lurraldeetan ordenamendu berri bat sortu zen: Tokiko erakundeak, Eskualde mailakoak, Batzar Nagusiak eta Diputazioak.

Batzar Nagusiak: Herrialdeen administrazio orokorra xedatzen zuten.
Foru-baimena: Erregearen legea foruen aurkakoa zenean erabiltzen zuten tresna.

Ekonomiaren arloan, aduanak barnealdean zeuden, eta zerga-salbuespena, soldadutzatiko salbuespena eta kaparetasun unibertsala ezarri ziren.

Liberalak eta absolutistak

Foru-legearekiko eztabaidak biziak izan ziren: liberalak (burgesak, merkatariak) foruen kontra zeuden, eta absolutistak (foruzaleak, nekazariak, kleroa) foruen alde.

Lehen Karlistaldia (1833-1839)

Fernando VII.a hil ondoren, arazo dinastikoa sortu zen Maria Kristina (Isabel II.aren aldekoa) eta Karlos Maria Isidroren (absolutista) artean. Karlistek katolizismoa, tradizioa eta foralismoa defendatzen zituzten. Lehen Karlistaldiak hiru fase izan zituen, Bergarako Hitzarmenarekin amaituz.

Mendizabalen Desamortizazioa (1836)

Juan Alvarez de Mendizabalek bultzatutako dekretu honek Elizaren lurrak nazionalizatu eta saltzea zuen helburu. Helburuak:

Ekonomikoak: Zor publikoa ezabatu eta gerra finantzatzea.
Politikoak: Liberalismoa sendotu eta Elizaren boterea murriztea.

Euskaldun Batzokiaren Estatutuak (1894)

Sabin Aranak EAJ sortu zuen industrializazioaren garaian. 1894ko maiatzaren 24an argitaratutako estatutuek euskal nazionalismoaren oinarriak ezarri zituzten: Jaun-Goikua eta Lagi-Zarra lelopean, foruzaletasuna eta katolizismoa defendatuz.

1936ko Euskadiko Autonomia Estatutua

1936ko urriaren 4an onartua, Euskadiko lehen antolamendu politikoa izan zen. Ezaugarri nagusiak:

Lurraldea: Araba, Gipuzkoa eta Bizkaia "Euzkadi" izenarekin.
Hizkuntza: Euskara hizkuntza ofiziala.
Eskumenak: Ordena publikoa (Ertzaintza) eta autogobernua.

Gerra zibilaren ondorioz, estatutuak bizitza laburra izan zuen, 1979ko Gernikako Estatutuarekin berreskuratu zen arte.

Preguntas frecuentes

Zergatik onartu zuten euskal lurraldeek Gaztelako erreinuan sartzea?

Euskal foruak mantentzeko baldintzarekin onartu zuten Gaztelako erreinuan sartzea. Gaztelak Nafarroa bereganatu nahi zuen, eta 1512ra arte ez zuen lortu.

Zer dira foruak?

Foruak euskal lurraldeetako bizitza politikoa eta soziala arautzen zituzten ahozko eta ohiturazko lege-bildumak ziren, Erdi Aroan sortuak.

Zein izan zen Mendizabalen Desamortizazioaren helburua?

Elizaren lurrak nazionalizatu eta saltzea zuen helburu, bi arrazoi nagusirekin: zor publikoa ezabatu eta gerra finantzatzea, eta liberalismoa sendotu eta Elizaren boterea murriztea.