Europako Historia: Gerra Arteko Krisia eta Diktadurak

Funtzionamendu orokorra Europan

• LMGren ondoren antzinako inperioak desegin eta estatu berriak sortu.
• Demokrazia orokortu zen, baina ez zen gai izan gerraosteko arazo ekonomiko larriak konpontzeko.
• Egoera hobetzeko estatu autoritarioak behar zirela uste zen.
• Errusian erregimen komunista ezarri zen, komitern erakundea sortu hau zabaltzeko.
• 1930eko hamarkadan balio demokratikoen atzeraldi politikoa eman zen leku guztietan.
• Aurre egiteko estatu indartsuen alde egin.

Diktaduraren arrakasta

• Demokraziak oinarri sendoa zuen herrialdeetan soilik iraun zuen.
• Mendebaldeko Europan, Eskandinaviako herrialdeetan eta Erdialdeko Europan.
• Alderdi faxistak sortu arren ez ziren mehatxu handia izan egonkortasun politikoarentzat.

Ideologia faxista

• Estatu totalitarioa defendatu: estatuak kontrolatu bizitzako arlo guztiak eta printzipio liberalak ukatu.
• Alderdi bakarreko sistema politiko diktatoriala defendatu: buruzagiaren nortasunaren gurtza.
• Antikomunismo eta antikapitalismo erradikala: Sozialismo nazionala sortu klase gatazkak amaitzeko.
• Nazionalismo oldarkorra, espantsionista eta militarista oinarri: derrigorrez ejerzito indartsua behar.
• Arrazakeria: arraza ariokoak ez zirenak gutxiesten zituzten.
• Jokabidearen elementu irrazionalen goraipamena: fanatismoa, intolerantzia eta obedientzia itsua.
• Helburua masak mobilizatzea: miliziek garrantzi handia eman ikurrei, desfileei eta zeremonia-errituei.
• Printzipio maskulinoak goraipatu: emakumeek umeak eta gizona zaindu eta etxeko lanak egin.

Gizarte-oinarriak

• Ez zuten inoiz lortu herritarren erabateko babesa, baina pixkanaka indar handia lortu.
• Lehenengo jarraitzaileak LMGren ostean deserrotutako ofizialak eta soldaduak.
• Gainera, gazte erromantikoen laguntza izan zuten, gerragatik nahigabetuta zeudenak.
• Erdi-mailako klaseetakoei krisi ekonomikoak eragin eta beldur ziren.
• Langile-klasekoei faxismoaren indarkeriazko mezu estremistak erakarri.
• Funtsezkoena enpresari eta lur-jabe handien babesa, sozialistei eta komunistei aurre egiteko.
• Armadak eta poliziak etsaiak beldurtzeko eta boterea lortzeko erabili, indarkeria onartu eta zenbait ekintzetan parte hartu.

Italiako krisia

• Gerra amaitzean, ondorio ekonomiko eta sozial larriak.
• Inflazio izugarria à prezioak gora à kontsumoa behera à ekoizpena gutxitu à langabezia hazi.
• Nekazari eta langileek grebak eta altxamendu ugari egin eta joera iraultzailea hedatu zen (beldurra).
• Alderdi guztiak batu popularrekin sozialisten aurka; 1913an, gizonezko sufragio unibertsala ezarri.
• Alderdi Sozialistak iraultza ez zela bidea konturatu eta bitan banatu:
  • Erreformistak: langileen lan eta bizi baldintzak hobetzeko eskatu.
  • Maximalistak: langileen iraultzaren aldekoak boterea lortzeko.
• Kominterren aholkua jarraituz Italiako Alderdi Komunista eratu.
• Gerraren ondoren aliatuek ez zuten bete agindutakoa eta nazionalisten sumindura sortu, Fiumeko lurrak okupatu baina gobernuak lurrak uztera behartu indarrez.

Faxismoa botererako bidean

• Benito Mussolini, Alderdi Sozialistako burua, Il Popolo d’Italia egunkariko zuzendaria.
• Nazionalismoa oldarkorraren alde eta komunismoaren aurka.
• Fasci Italiani di Combattimento talde paramilitarra sortu, denetariko kideak, alkandora eta txano beltza zeramaten.
• Eskakizun nazionalistak eta programa sozialista iraultzailea defendatu.
• Lehenengo indarkeriazko ekintza egunkari sozialista itxi.
• 1920an italiarren konfiantza eta gizarte-babesa areagotzea lortu, faxistak gehiago ziren.
• Mugimendu faxista ordena jartzeko, eta gizarte-gatazkak eta sozialismo iraultzailea amaiarazteko.
• Gizarte-babesa sendotzeko taktika aldatu eta joera iraultzailea baztertu.
• 1921ean Alderdi Nazional Faxista sortu, ezkerreko alderdiei eta sindikatuei eraso.
• 1922 abuztuan, sozialistek greba orokorra faxisten bortizkeriagatik baina porrot.
• 1922 urrian, buruzagi faxistek Napolin bileran Erromako ibilaldia egitea erabaki.
• Erregeari eskatu gobernuan gutxienez 6 ministro faxista egotea. 1000ka alkandora beltz.
• Victor Emanuel III.ak setio-egoera ezarri.
• Urriaren 29an erregeak telegrama bat bidali Mussoliniri gobernua eratzeko eskatuz.

Aldi parlamentarioa

• Mussolini lehen ministroak koalizio-gobernua eratu sozialisten kontra ideologi guztiak elkartu.
• 1924ko hauteskundeetan faxistek botoen ¾ lortu eta sozialistek ¼ bakarrik.
• Faxistek onartu Matteotti (hauteskundeak manipulatuta zeudela esan)eta sozialisten burua erailketa.

Diktadura faxista

• 1925etik aurrera, Mussolinik inolako aurkaritzarik ez à lege guztiz faxistak ezarri.
• Politika: gainerako alderdi politikoak eta sindikatuak debekatu eta baita greba eskubidea.
• 1938an Diputatuen Ganbera deuseztatu eta Kontseilu Faxista Handien Ganbaragatik ordezkatu.
• Askatasun guztia kendu, erregimen totalitarioa.
• Hezkuntzaren bidez biztanleriaren pentsamoldea kontrolatu nahi.
• Elizari mesede batzuk eman eta elizak faxismoa sendotzen lagundu.
• Sistema korporatibista gizarte-gatazkak gainditzeko.
• Hasieran politika ekonomiko liberala aplikatu, 1927tik aurrera politika interbentzionista ezarri.
• 1930ean krisiaren ostean, autarkiaren alde egin; berak ekoitzi barruko gauzekin.
• 1933an Industria Berreraikitzeko Italiako Institutua sortu.
• 1936tik aurrera gerrarako ekonomia ezarri.

Weimarko errepublika (1919-33)

• 1919ko urtarrilean, hauteskundeak egin ziren Reichstag-a (parlamentua) hautatzeko.
• Weimarko hirian bildu ziren eta konstituzioa egin zuten.
• Presidentea 7 urtetik 1 izendatu eta botere bereziak izan. Horrek kantzilerra izendatu 4 urtetik 1.
• Versaillesko ituna: Alemanek sinatu zuten bake akordio umilagarria.
• LMG-k are gehiego larriagotu zuen egoera ekonomikoa inposatu zizkioten gerra-ordainen ondorioz.
• 1922-23: Ezegonkortasun ekonomiko larria, hiperinflazioa.
• 1924-29: Dawes planari eta AEB-ko maileguei esker ekonomia hobetzen hasi.
• 1930-32: Depresio handia: langabezia gora (6 milioi)

Nazismoaren hastapenak

• 1920: Hitlerrek biltzarra zuzendu zuen eta langileen alderdiaren izena aldatu; NSDAP.
• Ideologia nazia gizarte-klase guztietara bideratuta zegoen. Sozialismo nazioanala defendatu.

2 ideia nagusi:

• Diktadura nazionalista indartsua ezartzea, arrazari nahasi gabe eusteko eta etsaiak desagertzeko.
• Alemaniar guztiak Alemania Handia batean biltzea, lurraldea handiagotzea.
• 1921: Hitler alderdiko buru bakarra izendatu (führer).
• Frantziar-belgikar tropek Ruhr okupatu zutenean, talde ultranazionalista eskuindarrak estatu kolpea prestatu: Municheko putscha baina porrot eta Hitler espetxeratu (23-25).
• 1925: Hitlerrek alderdia birsortu; kapitalismoaren aurkako ideiak mugatu eta joera antisemita eta antikomunista indartsua.
• Parlamentu-sistemako arauak onartzea erabaki zuen.

Nazismoaren gorakada

• 1930eko hauteskundeetan 107/700 aulki lortu (lehen 12): 3. alderdi garrantzitsuena bihurtu.
• Harzburg ituna: krisiari aurre egiteko sistema autoritarioa ezartzea.
• 1932ko hauteskundeetan Hindenburg vs Hitler = Hindenburg irabazle (19,4) eta Hitler (13,4).
• Hindenburg-ek Von Papen izendatu zuen kantziler.
• 1932ko martxoko hauteskundean: NSDAP-k gehiengo sinplea lortu.
• Von Papen-ek gobernuan parte hartzea proposatu Hitlerri baina honek kantziler postua eskatu.
• Azaroan berriro hauteskundeak NSDAP-k 2 milioi boto galdu.
• 1933: Von Papen-ek Hitler kantziler izendatzeko konbentzitu Hindenburg Von Papen kantzilerorde.
• Von Papen-ek eta Hindenburg-ek uste zuten Hitlerren jarrera moderatuko zela, baina ez.

Diktadura nazia

• 1933ko otsailetik 1934ko abuztura bitartean, estatu totalitarioa ezarri.
• 1933 martxoko hauteskundeak botere betearazlea indartzeko; kanpainan muturreko indarkeria.
• 1933 otsailak 27: Reichstageko sutea: naziek konplot komunista izan zela esan konstituzioko oinarrizko eskubideak bertan behera uzteko eta komunista kanporatzeko (Reichstagetik).
• NSDAP-k ez zuen gehiengo absolutua lortu, baina alderdi eskuindarren babesaz baliatu.
• Kantzilerrari 4 urterako botere osoa eman, Reichstagari kontsultatu beharrik gabe.
• Hitler horrela diktadore bihurtuz.
• 1934ko abuztuan, Hindenburg hil zenean; Hitlerrek armadaren babesarekin Reicheko kantzilertza eta presidentzia bateratu.
• Armada berria (Wehrmacht) eta polizia (SS eta Gestapo) alderdi naziaren mende geratu.

Doktrinatzea eta propaganda

• Helburua: gizarte osoak ideologia nazionalsozialista barneratzea eta führera gurtzea.
• Doktrinatzea hezkuntza eta gazte-erakundeen bidez, oso zorrotz kontrolatuta.
• Adierazpen-askatasuna deuseztatueta literatura nahiz arteari zentsura ezarri.
• Goebbels Herriaren Hezkuntzarako eta Propagandarako Ministerioaren buru.

Arrazismoa eta antisemitismoa

• 1.Helburu: Klaseen arteko banaketa gaindutzea eta batasuna eta arraza-nagusitasuna aldarrikatzea.
• Eutanasia-programa 1 aplikatu: buruko gaixotasunak, elbarriak, gaixotasun kronikoak eta sendaezinak zituzten pertsonak hil. Biktima gehienak juduak. (3)
• 1933-38: Juduen eskubide politiko eta sozialak ezabatzeko legeak ezarri, eta ondasunak kendu. Nurembergeko legeak: juduei alemaniar herritartasuna kendu eta ezkontza mistoak debekatu.
• 1938: Juduen aurkako indarkeria; Kristal Hautsien Gaua azaroak 9, dendak eta sinagogak suntsitu.
• 1942: Hitlerrek azken irtenbidea aplikatu: biztanle judu guztiak akabatu, 6,5 milioi hildako.

Autarkia eta berrarmatzea

• Naziak ekonomian esku hartu; sindikatuak deuseztatu eta langileak Alemaniako Lanaren Fronteko sindikatu naziko kide izatera behartu.
• Langabeziari aurre egiteko zenbait lan publiko egin; langileen soldatak jeitsi eta lanaldiak luzatu.
• Inportazioak kontrolatu zituzten eta ekoizpenak gora egin.
• Alemaniako bizi-espazioa hedatu nahi eta egungo Austria eta Txekia okupatu.