Zer zen kazikismoa Berrezarkuntzan?

Kazikismoa hauteskundeen emaitzak kontrolatzeko sistema zen, non kazikeek botoak mesedeen truke, mehatxuz edo diruz aldatzen zituzten. Hautagai ofiziala beti irabazten zuen.

Zein izan ziren Berrezarkuntzako alderdi nagusiak?

Alderdi Kontserbadorea, Cánovasek zuzendua, eta Alderdi Liberala, Sagastak gidatua. Bi alderdiek txandakatu zuten agintea.

Zergatik amaitu zen Berrezarkuntza?

98ko hondamendiak eta, batez ere, Marokoko gerran jasandako porrotak sistemaren akatsak agerian utzi zituzten. Ondoren, Primo de Rivera jeneralak diktadura ezarri zuen.

Espainiako Berrezarkuntza: sistema politikoa, kazikismoa eta krisia (1876-1923)

Resumen

Dokumentuak Espainiako Berrezarkuntzaren sistema politikoa azaltzen du: bi alderdi nagusien txandakatzea, hauteskunde-iruzurra eta kazikismoa. Gainera, arlo ekonomiko eta sozialeko egoera, 98ko hondamendiaren ondorioak eta sistemaren gainbehera aztertzen ditu. Ikasleak sistemaren ezaugarriak eta krisiaren arrazoiak ulertuko ditu.

Puntos clave

Berrezarkuntzan Alderdi Kontserbadorea (Cánovas) eta Alderdi Liberala (Sagasta) txandakatu ziren agintean.
Hauteskundeak fikzioa ziren: gobernuak hautagai ofiziala aurretik aukeratzen zuen eta kazikeek emaitzak kontrolatzen zituzten.
Kazikeak herriko prestigiozko pertsonaiak ziren, gobernuaren eta herritarren arteko bitartekariak.
Euskal Herrian Kontzertu Ekonomikoak autonomia fiskal eta administratibo handia eman zien aldundiei.
Espainiako industrializazioa berantiarra eta mugatua izan zen: Katalunia (ehungintza) eta Bilbo (burdingintza).
98ko hondamendiak sistemaren akatsak agerian utzi zituen; Marokoko gerran jasandako porrota izan zen krisiaren arrazoi zuzena.
Primo de Rivera jeneralak estatu-kolpea eman eta sei urteko diktadura ezarri zuen.

Ponte a prueba

Berrezarkuntzaren sistema politikoa

Konstituzio kontserbadoreari itxura liberalagoa emateko (gure testuan agertzen diren eskubideak, hain zuzen).

Konstituzioarekin batera, txandakatzea Berrezarkuntzaren sistema politikoaren oinarrizko ezaugarria izan zen. Bi alderdi nagusi zeuden:

Alderdi Kontserbadorea: Cánovasek zuzendua, moderatuen ideiekin.
Alderdi Liberala: Sagastak gidatua, aurrerakoien ideiekin.

Bi alderdiak monarkiaren eta liberalismo ekonomiko kapitalistaren aldekoak ziren. Berrezarkuntzan agintean txandakatzeko ados jarri ziren. Horrela, altxamendu militarrak saihestu zituzten.

Hauteskundeen iruzurra: kazikismoa

Hauteskundeak fikzio hutsa ziren. Gobernuak hauteskunde-barrutien zerrendak osatu ondoren, lauki batez hautagai ofizialaren izena markatzen zuen. Gero, probintzietako gobernu-ordezkariei zerrendak bidaltzen zizkien eta haiek herriko kazikeei ematen zizkieten. Hautagai ofizialak hauteskundeak irabazten zituen beti.

Kazikeen laguntza ezinbestekoa zen. Kazikeak herrian prestigio handiko pertsonaiak ziren, gobernuaren eta herritarren arteko bitartekariak. Hauteskundeen emaitzak faltsutzeko era guztietako prozedurak erabiltzen zituzten:

Botoak mesedeen truke aldatzen zituzten.
Gogorkeria eta mehatxuak erabiltzen zituzten.
Hildakoen botoak kontatzen zituzten.
Botoak diruz erosi edo zuzenean emaitzak faltsutzen zituzten.

Arlo ekonomikoa

Berrezarkuntzaren garaian, politika protekzionistari esker, industria-iraultzak aurrera egin zuen. Euskal Herrian, Kontzertu Ekonomikoa oso lagungarria izan zen. Kontzertuaren arabera, euskal aldundiek urtero Espainiako estatuari kupoa izeneko dirutza ordaintzera konprometitzen ziren; baina, ordainean, aldundiek autonomia fiskal eta administratibo handia zuten.

Espainiako industrializazioa berantiarra, desorekatua eta mugatua izan zela esan daiteke. Aldaketa Europako herri aurreratuetatik hurbil zeuden eta itsasotik ondo komunikatutako kostaldeko eskualdeetara mugatu zen: Katalunia (ehungintza) eta Bilbo (burdingintza).

Arlo soziala

Industrializazioarekin batera langileak antolatzen hasi ziren, lan-baldintza gogorrak eta bizimodua hobetzeko. Espainiako langile-mugimenduan anarkismoa joera nagusia izan zen. Euskal Herrian, berriz, sozialismoa izan zen langile-mugimenduaren indar nagusia. Langile-mugimendua, errepublikarrak, demokratak eta nazionalistak bezalaxe, sistema politikotik kanpo zeuden, kazikismoaren erruz.

Ondorioak eta sistemaren gainbehera

Zoritxarrez, 98ko hondamendiak Berrezarkuntzaren sistema politikoaren akatsak agerian utzi zituen. Orduan, Joaquín Costa bezalako erregenerazionistek Espainiak jasaten zuen kaskarkeriatik altxatzeko proposamenak egin zituzten. XX. mendean, Alfontso XIII.aren erregealdian, Berrezarkuntzak iraun zuen. Hala ere, urteak aurrera joan ahala, sistema politikoaren gainbehera etorri zen:

Txandakatzen ziren bi alderdiak gero eta ahulagoak ziren.
Alfontso XIII.aren lana tamalgarria izan zen.

Hurrengoak izan ziren Berrezarkuntza-sistemaren arazo nagusiak:

Marokoko arazoa.
Erregionalismoaren arazoa.
Agintariek sistema politikoa demokratizatzeko zuten borondate falta.
Gizarte-arazoa: soldata eskasek, goseak eta langabeziak eragindako grebak eta etengabeko istiluak.
Anarkisten terrorismoa.

Azkenean, Marokoko gerran jasandako porrota Berrezarkuntzaren hondamendiaren arrazoi zuzena izan zen. Ondorioz, Primo de Rivera jeneralak, erregearen adostasunaz, estatu-kolpea eman eta sei urteko diktadura ezarri zuen.

Konstituzioaren balorazioa

Ideologia: Liberal kontserbadorea.

Iraupena: 1876tik 1923 arte Espainiako politikari egonkortasuna ekarri zion. Hala ere, 1898ko krisiak Espainiaren atzerapena agerian utzi zuen.

Ondorioak: XX. mendearen hasieratik argi geratu zen sistema politiko kanobistaren gainbehera.

Balio historikoa: Espainiako historian gehien iraun duen konstituzioa da.