Arkitektura eta hirigintza erromatarra: teknikak eta eraikin nagusiak

Arkitektura Erromatarra

Arkitekturak eta hirigintzak iraultza sortu zuten espazioaren ikuspegian eta funtzionalitatean.

Eraikuntza Teknikak

Murruak eraikitzeko moduak:

• Harlangaitza
• Harlandua
• Adreilua
• Hormigoia

Kanoi-gangak: egurrezko egiturak edo nerbioak (harria, adreilua) erabiliz. Eraikin handiak gangatuak ziren, eta ertainak arkitrabatuak. Batzuetan, bi sistemak konbinatzen zituzten: gainazal gangatua eta murrua (pilastrak, kolomak eta erdi-puntuko arkuak erabiliz).

Elementu apaingarriak: ordena grekoen aldaerak erabiltzen zituzten:

• Toskanarra
• Konposatua

Kapiteletan bolutak eta akanto-hostoak ohikoak ziren.

Hirigintza Erromatarra

Hiria bizitza publikoaren erdigunea zen (justizia, ekonomia, zerbitzuak).

Hiri Plangintza

Oinplano ortogonala erabiltzen zuten, egitura etruriar kanpamenduetan oinarritua. Eraketa-errito bat jarraitzen zuten (Romulo eta Remoren kondairari lotua), bi ardatz nagusirekin: cardo (Ipar-Hegoa) eta decumanus (Ekialde-Mendebaldea). Bien elkarguneak erdigunea markatzen zuen (templum), eta hiriaren mugak pomerium-ak zehazten zituen.

Foroa: Hiriaren erdigune publikoa zen, tenpluak eta basilika bezalako eraikin garrantzitsuak biltzen zituena.

Azpiegiturak eta Ingeniaritza

Hiri-ingeniaritza eta ingeniaritza hidraulikoa oso garatuak zituzten.

Galtzadak

Legioek eraikiak, komunikabide sare zabal eta eraginkorra osatzen zuten. Zabalera ezberdinekoak ziren, legarrez eta lauzez eginak, eta ura behar bezala ateratzeko gainazal konkaboa zuten.

Zubiak

Galtzada-zatien eta erdi-puntuko arkuen arteko nahasketa estrukturala ziren, ibaiak eta haranak gainditzeko.

Akueduktuak

Zubien antzeko egiturak ziren, baina aldapa leun eta jarraitua zuten ura hirietara garraiatzeko.

Hiri Barneko Eraikin Publikoak

Basilika

Merkatua, legegintza eta bileretarako lekua zen. Oinplano errektangularra zuen, normalean hiru naberekin (erdikoa altuagoa eta zabalagoa izanik). Burualdean abside bat zuen. Funtzio zeremoniala ere izan zezakeen.

Termak

Bainuetxe publikoak ziren, areto eta zerbitzu ezberdinekin (ur hotza, epela, beroa, gimnasioak, liburutegiak...). Adibide ezaguna Caracallaren Termak dira.

Ohorezko Kolomak

Garaipen militarrak ospatzeko eraikitzen ziren, adibidez, rostrala (foroan itsas garaipenak ospatzeko). Inperio garaian, enperadorearen handitasuna eta boterea adierazten zuten. Erlaitz eskultorikoekin apaintzen ziren.

Ohorezko Arkuak

Jeneral edo enperadore baten lorpen militarrak ospatzeko monumentuak ziren. Podio baten gainean eraikiak, paretak erliebeekin apaintzen ziren, goialdean inskripzio bat zuten, hegodun garaipenen irudiak enjutetan, eta gailurrean estatua edo gurdi bat (koadriga). Adibideak: Titoren Arkua, Septimio Severoren Arkua.

Antzerkia

Greziar antzokian oinarritua, baina egitura autonomo gisa eraikia (ez mendi-hegal baten kontra). Galeria eta arku ezberdinak erabiltzen zituzten pisua banatzeko (vomitoria). Orchestra erdizirkularra zen, eta atzean bi edo hiru mailatako eszenografia (scaenae frons) zegoen, estatuaz apaindua. Harmailak (cavea) erdizirkularrak ziren. Adibidez, Meridako Antzokia (K.a. I. mendekoa).

Anfiteatroa

Bi antzokiren batura bezalakoa zen, oinplano zirkular edo eliptikoa zuena. Hiru eraztuneko cavea (harmailak) zituen. Bertan, gladiadore-borrokak, piztien ehizak (venationes) eta itsas guduen antzezpenak (naumakia) egiten ziren. Adibide ospetsuena Anfiteatro Flabiarra (Koliseoa) da, Vespasiano enperadoreak eraikitzen hasia (dinastia Flabiarra, K.o. I. mendea). Fatxada arku-sailez osatua zegoen solairu ezberdinetan. Erdi-puntuko arkuak eusten zituzten zutabe atxikiak zituen, solairu bakoitzean ordena arkitektoniko bat erabiliz (behetik gora: toskanarra, joniarra, korintoarra). Goiko solairua atiko itsu bat zen. Barnealdean, igogailuak eta mekanismo konplexuak zituen ikuskizunetarako. Eszenatokia (arena) zurezko plataforma zen, hareaz estalia.

Zirkua

Greziar hipodromoan oinarritutako eraikin oso luzea zen, alboetan harmailak (cavea) zituena. Zaldi- eta koadriga-lasterketak egiteko erabiltzen zen. Erdian hesi luze bat zuen (spina), eta mutur batean palko inperiala (pulvinar). Adibide nagusia Erromako Zirku Maximoa da.

Eraikin Erlijioso eta Hileta-Eraikinak

Tenplua

Etruriar ereduan oinarritua, baina K.a. II. mendetik aurrera eragin greko nabarmena izan zuen. Normalean txikia eta errektangularra zen, nabe bakarrarekin eta atari sakon batekin (pronaos). Podium edo zokalo altu baten gainean eraikitzen zen, eta aurrealdean eskailera bat zuen. Ordena joniarra edo korintoarra erabiltzen zuten gehienbat. Frontoian eskulturak eta inskripzioak egon zitezkeen. Batzuk oinplano zirkularrekoak ziren (adibidez, Vestaren tenplua).

Mausoleoa

Hilobi monumental eta handia zen, sarritan oinplano zirkularrekoa eta batzuetan lorategiz inguratua. Adibide ezaguna Adrianoren Mausoleoa da (gaur egungo Sant'Angelo Gaztelua Erroman).

Agriparen Panteoia (Erroma)

Jainko guztiei (pan-theon) eskainitako tenplua da. Jatorrizkoa Agripak eraiki zuen, baina sute baten ondoren, Adrianok erabat berreraiki zuen K.o. II. mendean, gaur ezagutzen dugun forma emanez, nahiz eta jatorrizko inskripzioa mantendu zuen frisoan ("M. AGRIPPA L. F. COS. TERTIUM FECIT"). Etruriar eta greziar eraginak ditu.

Material nagusia harria eta hormigoia dira. Egiturak sistema arkitrabatua (atarian) eta gangatua (kupula) konbinatzen ditu. Atari sakon bat du (pronaos), korintoar ordenako zortzi granitozko kolomarekin aurrealdean. Espazioen bateraketa nabarmena da: atari longitudinala eta nabe (cella) borobil zentralizatua.

Panteoiaren Barnealdea

Marmolezko estaldura aberatsa du. Lehen mailan, zazpi kapera edo exedra daude horman txertatuta, lauki-zuzenak eta erdizirkularrak txandakatuz. Kolomak erabiltzen dira espazio zentraletik kaperak bereizteko. Pilastra ildaskatuak daude kaperen artean. Nitxo eta frontoi zuzen eta kurbatuak konbinatzen dira apaingarri gisa. Bigarren mailan (atikoa), leiho itsuak daude frontoi triangeluar eta arku formakoekin txandakatuz, eta marmolezko panelak moldurekin. Diseinuaren helburua monotonia eta errepikapena haustea zen, barietate bisuala sortuz. Koloreen erabilerak (marmol ezberdinak) zabaltasun eta aberastasun kromatikoa ematen dio espazioari.

Panteoiaren Kupula

Eraikinaren elementu ikusgarriena da. Espazio osoa estaltzen du eta bere diametroa (43.3 metro) eraikinaren altueraren berdina da, esfera perfektu bat inskribatuz. Hormigoiz egina dago, baina materialaren dentsitatea eta lodiera murriztuz joan ziren gorantz egin ahala, pisua arintzeko (behean agregakin astunagoak, goian harri bolkaniko arina). Barnealdetik, kasetoi karratuekin arinduta eta apainduta dago, egitura indartzen duten nerbioak ezkutatuz. Erdian, 9 metroko diametroko irekidura zirkular bat du, okulua (begia), argia sartzeko eta egitura arintzeko balio duena. Okuluak espazioaren kontzeptu berri bat sortzen du, zeruarekin lotura zuzena ezarriz. Espazioa oso zabala, bateratua eta txundigarria da. Barnealdera bideratutako kontzepzio arkitektoniko berria da (geroko arkitektura paleokristauan eragina izango duena) eta arkitektura erromatarraren lorpen tekniko gorenetako bat da.