Ekonomia Jarduerak, Faktoreak eta Sistemak: Gida Osoa
1. Jarduera Ekonomikoaren Osagaiak eta Sektoreak
Jarduera ekonomikoa pertsonek beren beharrak asetzeko ondasunak eskuratzeko egin dituzten zereginen multzoa da.
1.1 Jarduera Ekonomikoaren Osagaiak
Hiru osagai nagusi daude:
- Lehen sektorea: Baliabide naturalak, nekazaritza eta abeltzaintza.
- Bigarren sektorea: Baliabideak eraldatzen dituzten jarduerak dira: industria eta eraikuntza.
- Hirugarren sektorea: Zerbitzuak biltzen dira: garraioa, turismoa, etab.
2. Eragile Ekonomikoak eta Haien Arteko Harremanak
Eragile ekonomikoak jarduera hauek gauzatzeaz arduratzen diren subjektuak dira. Zerbitzuak ordainketekin trukatzen dituzte.
2.1 Enpresak
Enpresak produkzio-unitateak dira. Haien funtzioa ekoiztea, banatzea eta kontsumitzaileei saltzea da, etekin ekonomikoak lortzeko helburuarekin.
Enpresen sailkapena:
- Tamaina: Txikiak, ertainak eta handiak (adibidez, 50-250 langile).
- Kapitalaren titulartasuna: Publikoak (estatuak), pribatuak (partikularrak) edo mistoak.
- Izaera soziala:
- Anonimoa: Akzioetan banatua.
- Erantzunkizun mugatukoa: Bazkide kopuru mugatu batek jartzen du kapitala.
- Kooperatiba: Bazkideek elkarrekin kudeatzen dute.
Zirkuitu ekonomikoan, enpresek Familiari eta Estatuari saltzen diete.
2.2 Familiak eta Estatuak
- Familiak (F): Lan merkatuei saltzen diete enpresa pribatu eta publikoei (lana eskaintzen dute).
- Estatuak (Est): Produkzio eta kontsumo unitate bat da. Funtzioa enpresen bitartez ekoiztea da (zerbitzu publikoak eskainiz).
3. Produkzio-Faktoreak: Baliabideak, Kapitala eta Teknologia
Produkzio-faktoreak esaten zaien oinarrizko lau baliabide daude: naturalak, kapitala, teknologia eta lana.
3.1 Baliabide Naturalak
Elementu hauek dira: ura, atmosfera, lurzorua, landareak, animaliak, mineralak eta energia-iturriak. Hauek sortzen dituzten jarduerak dira nekazaritza, abeltzaintza eta energiaren ustiapena.
Baliabide Naturalen Motak:
- Berriztagarriak: Denbora laburrean berriz sortzen direnak.
- Berriztagarriak ez direnak: Erabiltzean agortzen direnak.
Baliabide Arazoak:
Baliabide urriak edo berriztaezinak direnean arazo larriak sortzen dira:
- Agortzea eta gainustiapena: Arazoak saihesteko, garapen jasangarriko printzipioak erabili behar dira.
- Nazioarteko gatazkak: Nahiak gerrak eta gatazkak sortzen ditu.
3.2 Kapitala eta Teknologia
- Kapitala: Baliabide ez-naturalen multzoa.
- Fisikoa: Instalazioak eta makinak.
- Finantzarioa: Dirua eta maileguak.
- Giza: Pertsonen prestakuntzaren menpekoa.
- Teknologia: Metodo eta prozesu multzoa.
- Eskuzoa: Pertsonen indarra eskatzen duena.
- Mekanizatua: Makinek indarra eskatzen dutena.
- Automatikoa: Makinek prozesu guztiak kudeatzen dituztenak.
4. Produkzio-Faktorea: Lana
Lana pertsonek egiten duten ahalegin fisikoa eta intelektuala da. Faktore hau ezinbestekoa da ondasunak gauzatzeko, eta familientzat ezinbestekoa da ondasunak eskuratzeko soldata ematen dielako.
4.1 Lan Egoera
- Aktiboa: Soldata dutenak eta lana izateko prest dauden pertsonak.
- Ez aktiboak: Soldata gabe eta lana bilatzeko prest ez dauden pertsonak.
Jarduera tasa: Lan egiteko adina duten pertsonen barruan biztanleriaren % proportzionala da.
4.2 Lan-merkatua
Enpresek egiten duten lan-eskaintzak eta pertsonek egiten duten lan-eskariak osatzen dutena da.
4.3 Lan Arazoak
- Langabezia: Krisialdi ekonomikoa da.
- Herrialde garatua: Leku merkeagoetara lekualdatzearen ondorioz gertatzen da.
- Azpigaratua: Krisialdi ekonomikoak eta lan prestakuntza eskasak eragiten dute.
5. Sistema Ekonomikoak
Jarduera antolatzeko moduak daude. Sistema guztiek hiru galderari erantzun behar diete: zer, nola eta norentzat ekoitzi).
5.1 Sistema Kapitalista
Merkatu ekonomikoa esaten zaio. Eskaintzaren eta eskariaren legeak arautzen du. Beste printzipio nagusia jabetza pribatuaren nagusitasuna da.
5.2 Sistema Soziala
Planifikatutako sistema ere esaten zaio. Beste ezaugarri batzuk: jabetza estatuarena, plangintza zentralizatua eta gizarte berdintasunaren lorpena.
5.3 Sistema Mistoak
Ongizate-estatuaren kasua da. Ezaugarriak: jabetza pribatua eta enpresa publikoak dauden arren, banako etekinik handiena lortzeko helburua mantentzen da, eta aberastasunak banatzeko neurriak daude.
5.4 Eskaintzaren eta Eskariaren Legea
Merkatuaren funtzionamenduaren oinarria.
6. Munduko Eremu Geoekonomikoak
6.1 Erdigune Ekonomiko Tradizionalak
Triada: Kanada, Europar Batasuna eta Japonia. Tradizionalak dira, kontsumo handia eta bizi-maila oso altua dutelako.
6.2 Garapen Bidean Dauden Potentzia Ekonomikoak
Iraganean azpigaratuta zeuden eta hazkunde ekonomiko azkarra izan duten herrialdeak dira (adibidez, Txina eta beste batzuk Asian).
6.3 Eremu Ekonomiko Atzeratuak
Latinoamerikan, Asian eta Saharaz hegoaldeko Afrikako hainbat herrialdetan kokatzen dira.