Eboluzioa, hominizazioa eta kultura: teoriak eta aldaketak

Eboluzioaren teoria nagusiak

Fixismoa: Espezie eta genero guztiak finkoak direla eta ez direla aldatu edo aldatuko uste zuen teoria.

Mutazionismoa: Izakietan gertatzen diren bariazioen hereditate- eta sorrera-mekanismoak azaltzen zituen, Mendelen legeetan oinarrituta.

Hautespen naturala eta mutazionismoa

Hautespen naturala eta mutazionismoa: Inguruneko baldintzek kide batzuen biziraupena bultzatzen dute; beste batzuen ezaugarriak, berriz, oztopoa izango dira bizirauteko. Aukera gehiago izateak ugalketarako aukera gehiago izatea dakar, eta ezaugarriak ondorengoetara transmititzen dira. Darwinek hautespen naturala eboluzio biologikoa azaltzeko erabili zuen; hiru printzipio nabarmendu zituen:

• Aldakortasuna: Populazio batean genotipo eta fenotipo desberdinak daude; aldakortasun genetikoa nabaria da.
• Egokitasuna: Adibidez, jirafetan lepo luze eta motzagoak zeuden; lepo luzeek hobeto moldatu ziren lehorte egoeretan eta hosto altuak eskuratzeko.
• Ondorengoen arrakasta: Lepo luzekoak hobeto elikatzen ziren, bizirik iraun eta ugaldu zen, eta haien ezaugarriak ondorengoetara transmititu ziren.

Hautespen naturalaren ondorioz, ondoen moldatutako banakoak ugaritzen dira eta ezaugarri egokituen kopurua populazioan handitzen da.

Mutazioak eta eboluzioa

Organismoen ondorengoen artean ausazko aldaketa batzuk daude (mutazioak) eta hasieran heredagarri izan daitezke. Aldaketa horiek biziraupen eta ugalketarako desberdintasunak sortzen dituzte ingurunearen arabera: batzuk populazioan zabalduko dira (mesedegarriak) eta beste batzuk desagertu egingo dira (kaltegarriak). Aldaketa horiek belaunaldietan metatuz gero, fenomeno ebolutiboak agertzen dira.

Aldaketa anatomiko-fisiologikoak

Aldaketa anatomiko-fisiologikoak izan ziren hominizazio-prozesuan:

Bi hankaz ibiltzea (bipedalismoa)

Bi hankaz ibiltzea: Miozenoaren amaieran basoetan bizi ziren hominido batzuk Afrikako sabanako lautadetara iritsi ziren. Bi hankaz ibiltzen ikasteak zabalguneak zeharkatzea errazten zuen. Gora begira egoteko gaitasunak harraparien ikuspena hobetzen zuen. Bipedalismoa lehen aldaketa morfologikoa izan zen; ondoren, bizkarrezurra eta gorputz egitura egokitu ziren eta garuna garatu joan zen.

Entzefalizazioa eta garunaren garapena

Entzefalizazioa: Garunaren tamaina eta neurolinien kopurua handitu egin zen. Lanabesak egiten hasi zirenean eta bizimodu sozial konplexuagoa garatu zenean, garunak energia eta gaitasun handiagoak behar izan zituen, eta horrek garunaren hazkundea bultzatu zuen. Haragia gehitu zituzten dietek energia gehiago eskaini zuten, eta horrek garunaren lana eta tamaina handitzeari lagundu zion.

Baraila neurria txikiagotzen hasi zen; mastekatzean erabiltzen diren giharrak garezurraren goi aldean lotu ziren, eta garezurraren eta garunaren portaera eta tamaina aldatzeko joerak izan ziren. Ondorioz, gizakion baraila beste primate batzuenarekin alderatuta txikiagoa da, eta garezurraren egitura aldatua dago.

Eskuen aldaketak eta tresnak

Eskua laburtzea: Esku-ahurraren eta hatzen arteko proportzioak aldatu egin ziren; hatz lodiak eta luzatuagoak agertu ziren, eta hatz kontrajarriak (apendize txikiagoen kontrako posizioak) tresna-mugimenduak ahalbidetu zuten. Eskuak libre gelditu zirenez, tresnak erabiltzeko eta fabrikatzeko gaitasuna agertu zen. Mugimendu finoak eta koordinazioa garatu ziren, eta tresna sortzeak lan zailagoak eskatu zituen, entzefalizazioari lagunduz.

Ugalketa eta sexualitatearen berezitasunak

Ugalketaren berezitasunak: Gizakiaren sexualitatearen kontrola hormonala eta kortikala da. Gizakiak ez ditu ugalketarako araldi garbiak soilik; gainera, sexua erotizatu eta pertsonalizatu egiten du, eta hori gizarte- eta kultur-inplikazio handiak dakartza.

Aldaketa sozialak eta hizkuntza

Aldaketa sozialak: Bizitza soziala areagotu eta konplexuago bihurtu zen. Pertsonen arteko loturak indartu ziren, eta horrek hainbat ondorio izan zituen:

• Elkarlana: Ehiza, lanabesak egiteko eta elikagaiak manipulatzeko elkarlana.
• Informazioa eta ezagutzak transmititzea: Ezagutzak belaunaldiz belaunaldi transmititzeko gaitasuna.
• Ikasketa gaitasuna: Hominidoek ikasteko gaitasun handia garatu zuten.

Hizkuntza garapenak eta garunaren heltze-maila elkar eragin zuten. Hominizazio eta humanizazio prozesuak gurutzatu egin ziren hizkuntza agertzean: bizitza sozialaren konplexutasunak hizkuntza eta komunikazio sistema gehiago behar izan zituen, eta hizkuntzak, aldi berean, garunaren garapena bultzatu zuen.

Natura eta kultura

Natura (jaio eta biologikoa) eta kultura (ikasten eta artifiziala) elkarren osagarri eta eragile dira gizakiongan; bi alor horiek bereiztezineko lotura dute. Gizakiongan kulturak izugarrizko garapena izan du, eta kultura da beste animalietatik bereizten gaituena.

Edward B. Tylorren arabera, kultura barnean jasotzen ditu jakintzak, sinesmenak, artea, morala, zuzenbidea, usadioak, ohiturak, jolasak eta bestelako elementuak.

Animalien jokabidea eta desberdintasunak

Animalien jokabideak ondoko ezaugarriak izan ditzake:

• Sortzetikoa: Bere kode genetikoan programatuta (instintuzkoa).
• Instintuz jokatzea
• Automatikoa: Erantzun automatikoak eta erreakzio estereotipatuak.
• “Mundu itxia”: Ingurune estandarrean bizi direla, aldaketa txikiei gutxi egokitzen zaien jokabidea izatea.

Gizakiarena, aldiz, mundu irekia da: estrategia berriak asmatu behar dira arazoei aurre egiteko, eta kultura ematen digu aukera gure gaitasunak garatzeko eta moldatzeko.

Antropologia filosofikoa eta Platon

Antropologia filosofikoa deritzon filosofiaren adarrak gizakia zer den azaltzea du helburu. Mendeetan zehar gizakia ulertzeko modu asko garatu dira: Antzinaroan, Erdi Aroan eta Aro Modernoan ikuspegi ezberdinak agertu dira.

Dualismoaren ideia, arima eta gorputza bereizten dituena, pentsamenduaren historian izan da garrantzitsua, Platonetik hasi eta Erdi Aro eta modernoaren zenbait pentsalari arte. Descartesek gizakia makina baten antzekoa dela proposatu zuen, adimena eta bizitza kontzeptuak bere begirada mekanikora egokituz.

Platon eta hiri-idealaren oinarriak

Platonen doktrina politikoak arimaren zatien eta bertuten ikuspegiak ditu oinarri. Hiri idealaren kontzeptuan hiru arimaren zatien funtzioak eta egitura sozial hierarkikoa uztartzen dira. Platonek estatuak nola egon behar duten azaltzen saiatzen da, Sokratesen heriotza eta antzinako gobernu tiranikoen esperientzietan oinarrituta.

• Hiri ideala gizarte hierarkiko batean lortzen da, arimaren zatiek beren funtzioa betetzen dutenean.
• Justizia orduan agertzen da, eta hiria harmoniaz gobernatuta egongo da; bakoitzak bere gaitasunak elkartearen zerbitzura jartzen dituenean, estatuaren batasuna eta oreka sortzen dira.
• Etorkizunean sortuko diren behar berriak kontuan hartzeko malgutasuna proposatzen zuen, eta gobernariek prestakuntza egokia jaso behar zutela azpimarratu zuen.

Platonen iritziz prestakuntza matematikan eta heziketa fisikoan oinarritu behar da. Hori eginda, ideiak ongi ulertzen dituztenak —filosofoak— gobernu-ardurak hartu beharko lituzkete, estatuaren ongizatearen iturri gisa.

Iturria eta gogoeta: Testu honek eboluzioaren, hominizazioaren, kulturaren eta antropologia filosofikoaren oinarrizko kontzeptuak jasotzen ditu, eta gai hauek elkar eragiten dutela nabarmentzen du.