Descartesen Filosofia: Terminoak, Ideiak eta Metodoa

TERMINOAK:

· Gorputza: edo Res extensa hedadura duen substantzia bat da. Honako hauek dira bere ezaugarriak: luzera, zabalera, sakonera eta mugitu, neurtu eta matematizatu daitekeen izaki bat. Substantzia hori zalantzan jartzean, arimak gizakia eratzen duen dualismoa planteatzen du. Bikoiztasun hori substantzia ezberdinek osatzen dute: lehenik, bere buruaren lehen pertzepzioa sortzen da, eta, gero, gorputzaren existentzia frogatzen da.

· Egia: giza hizkuntzaren ezaugarria da, eta izaki baten existentzia egiaren adierazpen gisa aurkitzean oinarritzen da, edo gauzaren eta esandakoaren arteko egokitasun gisa adieraztera garamatza. Egia, zentzu hertsian, zuzeneko judizioan dago, eta hor aplikatzen da. Descartesek Tomas Akinokoaren planteamendua erabili zuen, esateko materia adimenera egokitzeko edo gauza eta pentsamendua bateragarri egiteko erabiltzen dela egia.

· Jainkoa: Descartesentzat, Jainkoa izaki guztiz perfektu eta beharrezkoa da, eta arrazoimenaren bidez froga daiteke haren existentzia. Jainkoaren ideia jaiotzatikoa da giza adimenean, eta beste edozein ideia baino argiagoa eta bereizgarriagoa da. Descartesen arabera, Jainkoaren existentzia beharrezkoa da munduaren existentzia eta gizakiok egia ezagutzeko dugun ahalmena azaltzeko.

· Sentsua: Descartesen filosofian, zentzumenek engainu eta nahasmendu iturritzat hartzen dira. Bere ustez, egia arrazoimenaren eta gogamenaren bidez bakarrik ezagutu daiteke, zentzumenek akatsak egin baititzakete, eta engainatu. Descartesek pertzepzio sentigarria eta pertzepzio intelektuala bereizi zituen, eta azken pertzepzio hori jo zuen ezagutza iturri fidagarrien eta egiazkoentzat.

· Ni: nire kontzientzia inpresio mugikor eta aldakorren bilduma bat bezala esperimentatzen dut. Adibidez, une baten gauza bat pentsatzen dut, eta gutxira beste bat. Orduan, nola suposatzen dut ni naizela inpresio guztiak biltzen dituen substratu mugiezina? Descartesen aurrean, Humek zioen ez dugula niaren esperientziarik eta, beraz, idea ez legitimoa litzatekeela.

· Arima: gizaki dualaren zati jainkotiar, aldaezin, hilezkorra da. Arima espirituala izanik, giza gorputz fisiko hilkorrean harrapatuta dago, preso, harengandik askatzen saiatzen. Ezagutzaren eragilea da: arimaren begirada mundu fisikotik aldendu eta Ideien mundutik ikusi duena gogoraraztea da ezagutzea. Arima “garbituz” lortuko da heriotzaren ondoren askapena. Arimak hiru zati ditu eta nagusitzen den zatiaren arabera gizaki bakoitzak zeregin jakin bat bete beharko du gizartean eta hori egiten iritsiko du zoriona.

1. Intuizioa eta dedukzioa

Descartesek baliabide unibertsal bat lortu nahi zuen, arrazionaltasuna erabiliz ezagutza argiak era desberdinak lortzeko. Descartesek proposatutako metodoak helburu zuen ebidentzian, analisian, sintesian eta berrikuspenean oinarritutako dedukzioaren bidez ezagutza argi eta desberdinak lortzea. Ebidentziak argia eta desberdina izan behar du, egiazkotzat hartzeko. Analisiak arazoak banakatu eta intuitiboki zatitzea esan nahi du, arazoaren izaera sinplea lortzeko. Sintesiak beste egia batzuk ulertzea dakar, ziurtasun absolututik abiatuta. Berrikuspena beharrezkoa da, ezer ahaztu ez dela ziurtatzeko. Metodo hori geometria analitikoaren eta matematika unibertsalekin lotuta dago, eta, eredu aljebraikoaren eta ardatz kartesiarraren bidez, munduari buruzko ikerketei aplikatzen zaie. Metodo hori “Metodoaren diskurtsoa” (1637) eta “Meditazio metafisikoak” lanetan aipatzen da.

2. Jainkoa eta munduaren existentzia

Descartesek barne mundua kanpoko munduarekin lotzeko zubi arazo gisa erabiltzen du Jainkoaren frogapena. Jainkoaren existentzia funtsezkoa da pentsamenduaren eta kanpoko munduaren arteko korrelazioa frogatzeko, baina frogatu egin behar da. Descartesek perfekzioaren argumentu agustindarrarekin justifikatzen du Jainkoaren existentzia; argumentu hori perfekzioaren inguruan ditugun sortzetiko ideietan oinarritzen da. Jainkoaren existentziak, halaber, jeinu gaiztoaren hipotesia baliogabetzen du, eta kanpoko munduaz dugun ezagutza baliozkotzen. Hala ere, Descartesen mundu ikuskera mekanizista da, non gorputzak elkarri lotzen baitzaizkio arrazionaltasun matematiko baten bidez. Mundua lehen eta bigarren mailako ezaugarriak dituen gorputz multzo bat da. Ezaugarri primarioak matematikoki azter daitezke; bigarren mailako ezaugarriak, berriz, arrazionaltasunaren bidez hautematen dira, afektuen bidez baino gehiago.

3. Ideia motak: adbentizioak, faktizioak eta jatorrizkoak

Descartesek substantzia pentsatzaile gisa identifikatu zuen gizakia. Pentsamendua abiapuntutzat hartuz, gizakion ideia motak aztertu zituen:

· Ideia arrotzak: kanpoko errealitatetik datozenak dira, eta zentzuemenen bidez antzematen eta hautematen ditugun gauza naturalei dagozkie

· Ideia artifizialak: gure asmakuntza eta irudimenaren emaitza dira

· Jaiotzatiko ideiak: jaiotzatik gauzkagunak dira

Descartes esperientziatik sortzen ez diren ideietan zentratzen da, hots, jaiotzatiko ideietan. Descartesentzat, Jainkoak bakarrik sortu, ezagutu eta jarri izan ditzake ideia horiek gure gogamenean. Horrela, jaiotzatiko ideiek Jainkoaren existentziaren justifikaziora daramate Descartes, honako froga hauen bidez:

· Froga kosmologikoa: a priori froga bat da. Jainkoak bakarrik ezagutzen ditu perfekzioa eta amaigabetasuna, perfektua eta infinitua delako; horregatik, berak bakarrik helarazi izan lizkiguke ideia horiek. Horrela suposatzen dira Jainkoaren existentzia eta innatismoa

· Argudio ontologikoa: a priori froga bat da. Jainkoak, izaki perfektua bada, existitu egin behar du, existentziarik gabe ezin baita perfekzioa gertatu

· Hirugarren bide tomista: a posteriori argudioa. Ni izaki mugatua banaiz, ezin dezaket nire burua sortu; beraz, Jainkoak sortu behar izan nau. Jainkoa da lehen kausa

Jainkoaren existentziarekin, Descartesek zalantza prozesua amaitu zuen, eta ondorioztatu egiazkoak direla bai zentzumenen datu guztiak, bai kanpoko mundua, bai adimenen ondorioztatzen ditugun axiomak. Arrazoiarekiko konfiantza erabatekoa da orain.

4. Arrazionalismoaren ezaugarri nagusiak

Arrazionalismoak baieztatzen du arrazoimenak bakarrik sortzen dituela ideiak argi eta esperientziak, berriz, sentsazioa, inpresio eta irudikapen mental nahasiak sortzen dituela. Arrazionalismoak arrazoimenaren nagusitasuna berresten du jaiotzatiko ideien ezagutzan eta existentzian, eta matematika hartzen du jakintza arrazionalaren eredutzat. Arrazoimenean oinarritutako jakintza unibertsala eta beharrezkoa da; esperientziaren datuek ematen duten jakintza, berriz, partikularra da, eta subjektuari dagokio. Jakintza arrazionalaren ezaugarriekin bat etorriz, arrazionalistek matematikaren aldeko apustua egin zuten benetako ezagutzaren eredu gisa, haren ezaugarriak direla eta:

· Zehaztasun deduktiboa: formulazio zorrotz eta zehatzak egitea ahalbidetzen du

· Objektibotasuna: objektua kontsiderazio indibidual edo subjektiborik gabe interpretatzen du

· Ebidentzia: hain argi datorkigu burura, ezen ezinezkoa baita matematikak zalantzan jartzea

· Unibertsaltasuna: axiomak eta teorema matematikoak, onartu ondoren, pertsona orok onartu beharreko jakintzak dira

· Beharra: matematikek baden eta bestela izan ezin daitekeen zerbait ezartzea ahalbidetzen dute. Ukatzeak kontraesana dakar

5. Metodoa Descartesengan

Descartesek metodo bat bilatu zuen, jakintzaren eraikuntzan urrats seguru, fidagarri eta egiazkoak eman ahal izateko. Kontuan hartuta pertsona guztiok adimena daukagula eta, ondorioz, arrazoimena mundu osora zabalduta dagoela, akats teorikoak egia eskuratze aldera arrazoimena gidatuko duen metodo egokirik ez izateagatik gertatzen dira. Metodoaren diskurtsoa lanean, Descartesek arau ziur eta errazen multzo gisa definitzen du metodoa, eta, arau horiei esker, arauok zehaztasunez behatzen dituzten pertsona guztiek ez dute inoiz egiazkotzat joko faltsua dena. Hortaz, egiako ezagutza lortuko dute.

Metodo kartesiarrak lau arau ditu errorea saihestea lortzeko:

· Ebidentziaren araua: ez jotzea egiazkotzat argi eta garbi ez daukagun ezer. Presa eta aurreiritziak sahiestea eta arrazoimenari argi eta garbi aurkezten zaiona bakarrik onartzea

· Analisiaren araua: zailtasun bakoitza behar beste zatitan banatzea, hobeto konpontzeko

· Sinestesiaren araua: ezagutzak ordenatzea, errazenetatik konplexuenetara

· Enumerazio edo probaren erregela: beti enumerazio osoak eta berrikuspen orokorrak egitea, alde batera ezer uzti ez dela ziurtatu arte. Arau honek sinestesiaren azterketa eta berrikuspena egiaztatzen ditu

6. Duda metodikoa eta lehen ziurtasuna

Descartes lehenengo arautik abiatzen da, hots, ebidentziatik, metafisikian lehen egia nabarmen eta ukiezina aurkitzeko. Bilaketan, aurreiritziak eta akatsak ezabatzea proposatzen da, dituen sinesmen guztiei proba eginez. Horretarako, zalantza erabiltzen du metodo gisa, eta ezaugarri hauek ditu:

· Metodikoa da: faltsua eta egiazkoa desberdintzeko prozedura bat da

· Ez da eszeptikoa: ez du ziurgabetasunean geratu nahi, egia lortu nahi du

· Nahitakoa da: borondatetik sortzen da, aldez aurretik pentsatuta, egia eskuratzeko

· Teorikoa da: ez zaie aplikatzen ez moralari ez fedeari

· Hiperbolikoa da: erreala denetik harago doan zalantza erradikala da, jeinu gaiztoa dakarrena

Benetako lehen prinzipioaren bilaketan, Descartesek hainbat mailatan aplikatzen du zalantza:

· Zentzumenak: askotan engainatzen gaituztenez, ezin gara haietaz fidatu. Beraz, kanpoko mundua zalantzan jarri behar dugu

· Loaldia eta esnaldia: errealitatea diruditen ametsak izaten ditugu lo gaudenean. Beraz, nola jakin dezakegu esna ala lo gauden? Zalantzan jarri behar dira ametsetako eduki guztiak

· Arrazoia oker erabiltzea: batzuetan arrazoiketak egitean akatsak egiten ditugu. Beraz, gure ezagutza faltsua izan daitezke

· Jeinu gaiztoaren hipotesia: agian engainatzen gaituen izaki bat existitzen da, eta honek, egia ez dena egiazkotzat hartzera behartzen gaitu

Zalantza hauek aukera eman zioten lehen egia lortzeko. Lehen egia hori bere esaldi famatuenean helarazten da: “pentsatzen dut, beraz, banaiz”

7. Grinak eta askatasuna

Descartesen arabera, grinak eta askatasuna lotuta daude. Grinak gorputzaren mugimenduak dira, eta onuragarriak edo kaltegarriak izan daitezke askatasunerako. Batzuek (hala nola, maitasunak eta alaitasunak) aske jokatzera bultzatzen dute pertsona; beste batzuek, berriz, beldurrak eta haserreak adibidez, mugatu egiten dute. Grinak arrazoiaren bidez kontrola daitezke. Adimenak gorputza eta haren grinak kontrola ditzake, eta norbanakoari aske eta autonomiaz jokatzeko aukera ematen dio. Descartesentzat, arrazoimena da egiazko ezagutza modu bakarra, eta horren bidez bakarrik lor daitezke egia eta askatasuna. Ondorioz, Descartesek uste zuen arrazoimenaren bidezko grinen kontrola funtsezkoa dela gizabanakoaren askatasunari eta autonomiari eusteko. Bere ideiak garrantzitsuak dira gaur egun ere, eta eragina izan dute mendebaldeko filosofian, psikologian eta kulturan, oro har.

8. Enpirismoaren ezaugarri nagusiak

Europa kontinentalean arrazionalismoa hedatu bitartean, britaniar irletan enpirismoa nagusitu zen, eta ezagutzaren jatorrizko iturria giza esperientzia zela ziurtatzen zuen. Enpirismoaren tesi nagusiak Aristoteles du aurrekari. Haren arabera, pertzepzioak gauzen esentziara iristeko bidea ematen digu. Hona hemen enpirismoaren ideia nagusiak:

· Esperientzia da ezagutza iturri bakarra

· Jaiotzatiko ideiak ez dira existitzen. Burmuinak zentzumenetik jasotzen ditugun sentsazioak prozesatzen ditu, eta ezagutza lortzeko eraldatzen. Ezagutzak ezin ditu gainditu ez kanpoko esperientzia sentigarriaren mugak, ez barrukoenak

· Egiaztapen enpirikoa eta ezagutza sentigarria dira egiaren irizpide bakarra

· Ezagutzak baliagarria izan behar du gizartearentzat eta gizateriarentzat

· Gure burmuinak inpresioetatik abiatuta sortzen dituen ideia konplexuek edo kontzeptu unibertsalek ez dute balio objektiborik

· Zientzia eredua ez da matematikarena, zientzia esperimentalarena baizik, gertakarien eta fenomenoen behaketatik abiatzen baitira

Arrazionalistek proposatutako eredu matematikoaren aurrean, enpirismoak zientzia enpirikoen berezko metodo induktibo-esperimentala hartzen du eredutzat, egiazko ezagutzara iristeko modu gisa. Prozedura hori fenomenoei aplikatzen zitzaien, eta helburua zen legeak eta hipotesiak formulatzea, etorkizuneko gertaerak iragartzeko. Jarraitu beharreko urratsak hauek ziren:

· Fenomeno naturalak behatzea

· Behatutako datuak bildu eta interpretatzea

· Hipotesiak matematikoki formulatu eta egiaztatzea

· Egiaztatu ondoren, naturaren lege gisa formulatzea

METODOAREN DISKURTSOAN, JAINKOAREN EXISTENTZIA NITIK ABIATUZ FROGATU

Descartes historiako filosofo garrantzitsuenetako bat da, eta "Metodoaren diskurtsoa" da filosofia modernoaren lanik garrantzitsuenetako bat.

Lan horretan, Descartesek Jainkoaren existentzia defendatu zuen, abiapuntutzat harturik niak, akastuna izanik, izaki perfektuaren ideia duela. Tesi hori eztabaida eta kritika ugariren xede izan da hainbat mendez.

Alde batetik, izaki perfektuaren ideia sortzetiko ideia da, eta ezin da esperientzia enpirikotik sortu. Hori Descartesen planteamenduan agertzen da, baita perfezio matematikoaren ideian pentsatzearena ere, zeinak baitirudi edozein esperientzia sentigarritatik independentea dela. Gainera, izaki perfektu baten ideia sortzetikoa dela onartzen badugu, arrazoizkoa dirudi pentsatzeak izaki perfektu batek (hau da, Jainkoak) jarri duela ideia hori.

Hala ere, Descartesen tesiaren kontrako arrazoiak ere badaude. Horietako bat da izaki perfektuaren ideia esperientzia enpirikoaren alferrikako dedukzio gisa sor daitekeela. Adibidez, naturako legeen esperientzian pentsa dezakegu; izan ere, konplexutasun eta harmonia handiak dituela dirudi, eta horrek errealitate horri buruzko ordenan pentsatzera eraman gaitzake. Horrek ez du esan nahi, ordea, natura sortu duen izaki perfektu bat existitu behar denik. Gainera, izaki perfektuaren ideia gizakiaren sorkuntza dela pentsa dezakegu, munduaren konplexutasuna modu errazagoan ulertzen saiatzeko asmakizuna dela.

Nire ustez, Descartesen tesia interesgarria da, baina ez zait iruditzen guztiz egiazkoa denik Jainkoaren existentzia frogatzeko. Uste dut hori frogatzeko argudio sendoagoak aurki ditzakegula; hala nola, unibertsoaren konplexutasuna eta ordena, Tomas Akinokoak planteatzen zuen bezala. Gainera, uste dut izaki perfektuaren ideia gehiago izan daitekeela Jainkoaren existentziaren frogarekin zerikusirik ez duten nahi bat, gizakiena. Laburbilduz, Descartesen tesia interesgarria bada ere, ez da argumenturik sendoena izaki perfektu baten existentzia frogatzeko, autore frantsesak guztiz egokiak ez diren inferentziak egiten baititu.

DESCARTESEN USTEZ, JAINKOAREN IDEIA EZ DATOR ZENTZUMENETATIK

Jainkoaren ideiaren eta existentziaren frogapenaren arteko erlazioa René Descartesen filosofiaren funtsezko alderdia da. Descartesek zioenez, Jainkoaren ideia sortzetikoa zen giza adimenduan, eta ez zen zentzumen-esperientziaren ondorio. "Meditazio Metafisikoak" lanean, Descartesek argudiatzen du izaki goren, perfektu eta amaigabe baten ideia ezin dela azaldu mundu materialean ditugun esperientzia sentsorial mugatu eta mugatuen bidez. Jainkoaren existentzia argudio arrazionalen bidez froga daiteke, esate baterako, ontologikoaren bidez.

Alde batetik, Jainkoaren ideia sortzetikoa da giza adimenduan, eta horrek esan nahi du zentzumen-esperientziatik ez datorrela. Puntu honek azpimarratu behar da Jainkoa izaki goren eta perfektutzat hartzea ez dela soilik munduaren behaketan oinarritutako giza eraikuntza, baizik eta adimenaren izaerari dagokion zerbait dela. Gainera, Descartesen argudio ontologikoa hausnarketa hutsean eta arrazoimenean oinarritzen da, ez behaketa enpirikoan. Argudia liteke giza adimenak, izaki goren eta hobezin baten ideiari buruz gogoeta egitean, logikoki ondorio hauxe atera dezakeela, alegia, existentziak izaki horren beharrezko ezaugarria izan behar duela.

Izan ere, giza adimena mugatu egin daiteke erakunde gorenak daudela ulertzeko duen gaitasunean. Izaki perfektu baten ideia gizakiaren muga kognitiboen emaitza izan daiteke, errealitatearen adierazpen zehatza baino gehiago. Gainera, zerbait perfektua izan daiteke existitu beharrik gabe. Adibidez, adarbakar hegalariaren perfekzioak ez du esan nahi errealitatean existitzen denik.

Nire ustez, Jainkoaren existentzia betegintzarre bat da, eta existitzen ez den Jainkoa ezin daiteke existitzen den Jainkoa bezain hobea izan. Perfekzioak kualitate positibo posible guztiak edukitzea inplikatzen du, eta existentzia kualitate horietan sartuko litzateke.

DESCARTESEN PENTSAMENDUAN, ARRAZOIMENA NI-A EZARTZEN DU

Descartesen pentsamenduan, zalantza metodikoa funtsezko tresna filosofikoa da, ezagutza seguru eta oinarritua lortzeko erabiltzen dena. Descartesek bere "Meditazio Metafisikoak" ekin dio zalantza erradikalarekin. Zalantza metodikoa aplikatu ondoren, Descartes "Cogito, ergo sum" baieztapen famatura iritsi da. Argudiatzen du "ni" pentsatzaile bat baldin badago, orduan Jainko ez engainatzaile bat ere izan behar dela. Descartesek dioenez, Jainko perfektu eta amaigabe baten ideia ezin da sortu banakoaren gogo mugatu eta mugatuan, eta horregatik ezarri behar du izaki jainkotiar batek.

Alde batetik, pentsamenduaren esperientzia zuzena eta berehalakoa da. Dudatzen, baieztatzen, arrazoitzen edo irudikatzen dugun bakoitzean, ohartzen gara pentsatzen ari garela. Ebidentzia hori funtsezkoa da eta ezin da ukatu kontraesan batean erori gabe, dudatzearen egintzak zalantzan dagoen subjektuaren existentzia dakarrelako. Gainera, "Cogito, ergo sum" baieztapenak "Niaren" existentziaren ziurtasuna nabarmentzen du pentsalari kontziente gisa.

Izan ere, Descartesek adimena eta gorputza argi eta garbi bereizten dituen, eta adimena ezagutzaren oinarri gisa lehenesten duen arren, banaketa dualista horrek arazoak sortzen dituela; hala nola, adimen ez-material batek gorputz material batekin nola elkarreragin dezakeen azaltzea. Gainera, Descartesek gutxietsi egiten du esperientzia sentsorialak eta enpirikoak ezagutzaren eraikuntzan duen eginkizuna. Errealitatea eta ziurtasuna mundu materialarekiko elkarreraginetik ere erator daitezke, barneratzearen mende egon beharrean.

Descartesek "ni" indibidualaren ziurtasuna du ardatz, baina, nire ustez, nortasun pertsonala ezin da erabat ulertu gizarte-, kultura- eta testuinguruaren arteko harremanak kontuan hartu gabe. "Ni" independente baten ideia ez da nahikoa giza nortasunaren konplexutasuna atzemateko.