Biologia eta Fisiologia: Oinarrizko Kontzeptuak

Zirkulazio-likidoak

Hidrolinfa

Ekinodermatuetan aurkitzen da. Itsasoko uraren antzeko osaketa du, baina ez du gasak garraiatzeko molekularik. Elikagaiak eta hondakin metabolikoak garraiatzen ditu.

Hemolinfa

Ornogabe askotan, molusku eta artropodoetan, aurkitzen da. Arnas pigmentu gisa hemozianina du.

Odola

Ornodun eta anelidoetan aurkitzen da. Ornodunetan arnas pigmentua hemoglobina da; anelidoetan, berriz, hemoeritrina.

Linfa

Ornodunetan aurkitzen da. Odolaren antzeko osaketa du, baina ez ditu eritrozito eta plaketak.

Zirkulazio-sistemako Egiturak

Bihotz Tubularrak

Artropodoetan aurkitzen dira, hodi-itxura dutelako dute izen hori.

Bihotz Osagarriak

Zefalopodo eta arrainetan aurkitzen dira, alde jakin bateko zirkulazioa bizkortzen dute.

Bihotz Trenkadunak

Molusku eta ornodunetan aurkitzen dira. Bi ganbera dituzte: aurikula eta bentrikulua.

Exkrezio-motak

Amoniotelikoak

Amoniakoa kanporatzen dute. Oso substantzia toxikoa da, eta diluitzeko ur asko behar du.

Urikotelikoak

Azido urikoa kanporatzen dute. Disolbaezina da, kristal eran kanporatzen da, eta oso ur gutxi behar du. Toxikotasun txikia du, eta organismoan pila daiteke.

Urotelikoak

Urea kanporatzen dute. Amoniakoa baino toxiko gutxiago da, diluitu egin behar da, baina ez amoniakoak bezainbeste ur.

Guruin Endokrinoak

Hipofisia

Beste guruin batzuen jarioa kontrolatzen du.

Tiroidea

Tiroxina eta triiodotironina jariatzen ditu, baita kaltzitonina ere.

Timoa

Adinarekin atrofiatzen da. Gaztetan linfozitoak sortzen ditu.

Pankrea

Intsulina (zelulek glukosa xurgatzea eragiten du) eta glukagoia (gibelean glukosa eratzen du) sortzen ditu.

Giltzurrun Gaineko Kapsulak

Kortisona (gluzidoen metabolismoan parte hartzen du) jariatzen du, baita adrenalina eta noradrenalina ere.

Gonadak (Obarioa eta Barrabila)

Sexu-hormonak sortzen dituzte, sexu-ezaugarriak garatzen eta mantentzen laguntzen dutenak. Obarioan, gainera, progesterona jariatzen da, organismoa ugaltzeko prestatzen duena.

Guruin Pineala

Melatonina jariatzen du, sexu-organoen heldutasunean esku hartzen duena.

Hormonen Aplikazioak

Esnearen Produkzioa Handiagotzea

Tiroxina eta oxitozina erabiltzen dira.

Okelaren Produkzioa Handiagotzea

Hazkunde- eta sexu-hormonak. Proteinen sintesian eragiten dute, ondorioz muskulu-masa handiagotzen da, eta horrek pisu handiagoa dakar.

Ugalketan Egindako Hobekuntzak

Progesterona eta beste gestageno batzuk ugaltze-zikloa osatzeko.

Sinapsi Motak

Sinapsi Elektrikoa

Neuronak oso hurbil daude, eta ioiak neurona batetik bestera igarotzeko aukera ematen duen proteina baten bidez lotzen dira. Transmisioa azkarra da. Ornogabeetan sarriago gertatzen da (ihesezko erreakzioetan, adibidez).

Sinapsi Kimikoa

Neuronen arteko tartea sinapsi elektrikoan baino handiagoa da. Bien arteko espazioari tarte sinaptikoa deritzo. Axoien muturrek bukaera-botoi izeneko loditzeak dituzte, eta horiek besikula asko dituzte, neurotransmisore izeneko substantzia kimikoz beteta. Nerbio-bulkada iristean, neurotransmisoreak tarte sinaptikora deskargatzen dira, eta horiek errezeptore espezifikoetara iristen dira. Ondorioz, despolarizazioa eta beste nerbio-bulkada bat sortzen dira.

Knidarioen Bizi-zikloa

Polipo-fasea

Sexugabekoa da, gemazioaren edo zatiketaren bidez ugaltzen da, eta zati bakoitzak marmoka bat sortzen du.

Marmoka-fasea

Sexuzkoa da. Gametoak meiosiaren bidez sortzen dira. Sexuak bananduak dira. Ernalketa ostean, zigotoak larba mugikorra sortzen du, eta hori lurzoruan finkatu eta polipoa sortzen du.

Enbrioi Garapena eta Segmentazioa

Blastula

Eraturiko egitura hutsa da.

Blastomeroa

Blastula osatzen duten zelulak dira.

Blastozelea

Barruan sorturiko barrunbea da.

Segmentazio Holoblastikoa (Erabatekoa edo Osoa)

Arrautza osoa zatitzen da eta zeloblastulak sortzen dira. Bitelo kantitate mugatua duten arrautzetan gertatzen da.

• Isolezitoak

  Zatitu eta blastomero berdinak sortzen dira. Segmentazio hori berdina da, eta ugaztunetan, zelenteratuetan eta ekinodermatuetan gertatzen da.

• Heterolezitoak

  Animalia-poloko blastomeroek zatiketa azkarra dute; hortaz, zelulak txikiak dira arrautzaren mutur honetan. Polo begetatiboan, bitelo kantitate handiagoa dago zatiketa motelarengatik; horrela, zelula handiagoak eta gutxiago sortzen dira. Segmentazio desberdina da, eta anfibioetan gertatzen da.

Segmentazio Meroblastikoa (Partziala edo Ez-osoa)

Bitelo kantitatea oso handia denean gertatzen da, eta arrautzaren zati bat soilik zatitzen da.

• Telolezitoak

  Animalia-poloa soilik zatitzen da. Segmentazio diskoidala da eta diskoblastula sortzen da; narrastietan eta hegaztietan gertatzen da.

• Zentrolezitoak

  Erdiko nukleoa zatitzen da, eta sorturiko zelulak azalera migratzen dute. Segmentazio horrek periblastula sortzen du. Intsektuetan gertatzen da.