Atzizkiak euskal gramatikan: sailkapena eta adibideak

Jatorri-atzizkia

-tar: silaba bat edo bi dituzten izenekin eta kontsonantez amaitzen direnekin erabiltzen da.

-dar: m, n edo / letrez bukatzen direnei lotzen zaie.

-ar: bi silaba baino gehiago dituzten izenekin eta bokalez edo t eta d letrez bukatzen direnekin erabiltzen da.

DENBORA-ATZIZKIAK

-aro: izenei lotzen zaie; atzizki honen bidez sortutako izenek <

-ero/-ro: denbora-izenei lotzen zaie, eta «guztietan, bakoitzean>> esanahia gehitzen die. Atzizki honen bidez, NOIZ galderari eran tzuten dioten adizlagunak sortzen dira.

-te: izenei lotzen zaie, eta bi adiera izan ditzake: eguraldi-izen bati lotzen zaionean, «eguraldi-giroa» adierazten du. Gainerako kasuetan, «denboraldia» adierazten du, izenak aipa tutako horrek iraun bitarteko denboraldia, hain zuzen ere.

EGILE ATZIZKIAK

-(D)ari: gehienetan, izenei eransten zaie, baina zenbaitetan, aditzei lotzen zaie.

-le/-tzaile: aditzen erroari lotzen zaizkie. Oro har, -n edo -/ bukaera duten aditzek -le hartzen dute, eta besteek, -tzaile.

-gin, -kin/-gile: izenekin erabiltzen dira. Hitz berriak sortzeko-gile erabiltzen da gehienetan; -gin hitz zaharretan agertzen da.

ZAILTASUN-ATZIZKIAK

-(t)ezin: ezintasuna adierazten du, hau da, aditzaren ekintza ezin gerta daitekeela. Zenbait aditzek -tezin aldaera hartzen dute.

-gaitz/-kaitz: zailtasuna adierazten du, hau da, aditzaren ekintza nekez gerta daitekeela. Zenbait aditzek -kaitz aldaera hartzen dute.

-(t)erraz: erraztasuna adierazten du, hau da, aditzaren ekintza erraz gerta daitekeela. Zenbait aditzek -terraz aldaera hartzen dute.

-garri/-karri: egingarritasuna adierazten du, hau da, aditzaren ekintza gerta daitekeela. Beste bi adiera ditu: barregarri (barrea eragiten duena) eta aipagarri (aipatzea merezi duena).

MULTZO-ATZIZKIAK

-di/-ti: gehienetan, landare- eta arbola-izenei eransten zaizkie; atzizki hauen bidez sortutako izenek lekua ere adierazten dute.

-teria: pertsona-izenei eta gauza-izenei eransten zaie.

ATZIZKI TXIIKIGARRIAK

-ño: izenei eransten zaie, gehienbat.

-txo (-txu,-tto, -txa): izenei lotzen zaie, gehienbat.

-tila,-kilo (-kila): izenei lotzen zaie, gehienbat.

-xka (-xko,-sko): -xka izenei lotzen zaie, baita koloreei ere. -xko izenondoei eta aditzondoei eransten zaie, gehienbat.

GOGO-ATZIZKIAK

-gale: aditzonei lotzen zaie. Atzizki honen bidez sortzen diren izenek <

-gura/-kura: aditzonei lotzen zaie. Atzizki honen bidez sortutako zenbait hitz izenak dira, eta «> adierazten dute; beste zenbait, berriz, izenak ez ezik, izenondoak ere badi ra aldi berean, eta, horrenbestez, «halako egoeran dagoena» ere adierazten dute.

-nahi: aditzonei eta aditzondoei lotzen zaie. Atzizki honen bidez sortutako zenbait hitz izenak dira, eta «zerbaitetarako gogoa» adierazten dute; beste zenbait, berriz, izenak ez ezik, izenon doak ere badira aldi berean, eta, horrenbestez, «halako egoeran dagoena» ere adierazten dute.

JOERA-ATZIZKIAK

-bera: joera adierazten du (maiz gaixotu ohi dena→ gaixobera). Aditzoinari eransten zaio (gaixo(tu)...), baina zenbait izenek ere hartzen dute (bihotz→ bihozbera: bihotz samurreko pertsona).

-kor/-or: joera adierazten du. Aditzoinari eransten zaio (egonkor, sentikor...). Aditz batzuek -or hartzen dute. Beste zenbait hitzek ere hartzen dute: baikor, berankor...

-koi: joera edo zaletasuna adierazi ahal du. Izenei lotu ohi zaie (etxekoi, amakoi...), baina izenlagunekin (berekoi) eta adizlagu nekin ere erabil daiteke (aurrerakoi).

-zale/-tzale: zaletasuna adierazten du eta izenekin erabili ohi da. Hala ere, badira salbuespenak: ederzale, ilunzale. N, r eta l letraz bukatzen diren hitzei eranstean -tzale forma hartu ahal du.

GAIA ADIERAZTEN DUTEN ATZIZKIAK

-kari/-ari: gaia adierazten du (jateko gaia → janari). Aditzoinari erantsi ohi zaio. -kari aldaera izenei eransten zaie, aldizkako ar gitalpenak izendatzeko (astekari→ astero argitaratzen dena).

-ki: materiala, haragia edo zatia adierazten du izenei erantsita (txerriki, esneki...). Aditzoinei loturik objektua adierazten du: marrazki, estalki...

-gailu/-kailu/-ailu: zerbaitetarako tresna adierazten du. Aditzoin ei lotzen zaie (garbigailu, zulagailu...). -kailu eta -ailu aldaerak ditu: izozkailu, jostailu...

-kin: objektua edo hondakina adierazten du eta aditzoinei lotu ohi zaie.

EKINTZA-ETA ONDORIO-ATZIZKIAK

-kuntza: oro har, aditzoinari lotzen zaio. Ekintza abstraktuak adierazteko erabiltzen da.

-(k)eta: hau ere, aditzoinari loturik agertzen da. Adierazten dituen ekintzak zehatzak dira. Hitz banaka batzuek eta aldaera har tzen dute: gogoeta, errieta...

-dura/-tura: Ekintza baten ondorioa edo emaitza adierazten du. Aditzoinari lotu ohi zaio. -tura aldaera S eta Z letren atzean ager tu ohi da, baita beste zenbait kasutan ere (egitura...). Beste al daera bat du: -duria/-turia (jakituria, apainduria...)

-(k)ada: ekintza eta kolpea adierazten du. Izenei lotzen zaie maiz, baina beste hitzekin ere aurki dezakegu: atzerakada, begirada... -tada eta -ada aldaerak ditu (eskutada, aupada...)

ATZIZKI HANDIGARRIAK

-kote: izenei zein izenondoei eransten zaie.

-tzar: izenel lotzen zaie, gehienbat. Ez du zerikusirik zahar ize nondoaren esanahiarekin.