Arte Erromanikoa: ezaugarriak eta arkitektura

Arte Erromanikoa

XI. eta XII. mendeetan estilo berri bat garatzen zen Europan zehar. Gizarte feudala zen garai hartako gizarte mota. Lur eremu haietan jabetza eta jopuen bizitza eta lana erabakitzeko ahalmena zuen instituzio aristokratiko honetan, berebiziko indarra hartu zuten nobleek errege botere gero eta ahulagoaren aurrean. Hirien kaltean nekazari-giroa azkartu zen, aurrerakuntza eta lehiarako gogoa ahulduz.

Norbanakoaren aurkakoa da funtsean kultura feudala, haren araberako pribilegioak ez baitira norberaren ekimen edo gaitasunaren ondorioa, baizik eta, inor halako etxean sortu delarik haren oinordekoa delako, estatu jakin bateko kidea izatearen ondorioa. Gizartearen formalismo estereotipatuak arte eta kulturan errepikatzen dira. Formen zurruntasuna eta errealitatearen abstrakzioa estilo erromanikoaren ezaugarri nagusiak ziren.

Erromako arteaz geroztik lehen aldiz, Europako adierazpen artistikoa da erromanikoa. Estiloak Bizantzio eta Islamaren eragina jaso zuen. Arte erromanikoak izaera teokratikoa zuen: Jainkoaren boterea goresten zuen eta zuzen-zuzen loturik zegoen, bai Europaren batasun izpiritualari, baita feudalismoaren garapenari ere.

Frantziako Borgoinan dagoen Clunyko beneditarren ordena otoitzean eta birpopulazioa zuzentzen aritzen zen, eta eragin nabarmena izan zuen erromanikoaren sorreran eta zabalkuntzan. Mendebalde kristau guztian zehar zabaldu zituzten forma erromaniko klunitarrak. Ikusgarri hazi ziren fraide-ordenak Goi Erdi Aroko gizartean eta eragin nabarmena izan zuten. Latifundio handien jabe bihurtu ziren monasterioak eta kultura gune bakarrak. Bestalde, erromesaldi-bideetan eraikitzen ziren tenpluen bidez, estilo hau Europako leku desberdinetara heldu zen.

ARKITEKTURA ERROMANIKOA

Erromanikoa arte nagusia zen, baina pintura eta eskultura oso integratuta zeuden eraikinetan. Arkitektura erlijiosoa da erromanikoaren sormenik nagusiena. Eraikin aipagarrienak eliza eta monasterioak dira. Eliza gehienek latindar gurutzedun oinplanoa dute eta 1 edo 3 nabe. Ziborioak nabarmenduriko gurutzadura eta, batez ere, buru aldean aldarearen kokalekua diren absideak nabarmentzen dira. Monasterioetan, aldiz, klaustroa da garrantzitsuena, bere erdi-puntako arkuekin. Honi patioa inguratzen duten zutabeek eusten diote.

Materiala

Harria erabili zuten hormetan, harlandua. Estalkia egurrezko teilatuen suteak saihesteko, astuna izan arren, harriz egindako gangak erabiltzen zituzten.

Elementu Arkitektonikoak

1. Oinplanoa

   Latindar gurutzeko oinplanoa da gehien erabiltzen dena. Luzetarako nabe bakarrekoa edo hirukoa izan ohi da. Erdiko nabea altuagoa eta zabalagoa da, eta abside erdizirkularrean amaitzen da, aldarearen kokalekua izanik (ekialderantz). Batzuetan, abside honetan kaperatxo erradial batzuk zabaltzen dira (absidioloak).

   Erromesaldi-elizetan, alboko nabeak absidean lotzen dira girola deituriko pasabide kurbatu batez. Eraikin paleokristauetako nartex edo sarrerako atariari eutsi zioten. Luzetarako nabea zeharkako (transeptua) nabearekin gurutzatzen da, gurutzadura hedatuz. Gurutzaduran, eta aldarea estaltzeko, oinplano karratua duen zinborioa edo linterna altxatzen da. Zinborioan leihoak egiten dira argia sartzeko.

   Luzetarako nabeen oinaldean eta kanpoaldean fatxada nagusia dago, eta transeptuaren bi aldeetan fatxada bana. Dorreak fatxada nagusiaren aldeetan kokatzen dira, eraikinari lotuta.

   Arkua: Gehien erabiltzen dena erdi-puntakoa da, eta gangaren egituran, nabeen arkuetan, leihoetan, atarietan, klaustroetako arkupeetan eta apangarri gisa erabiltzen da.

2. Estalkia eta Gangak

   Erabiltzen den estalkia ganga da, harriz eginikoa, sendotasun handiagoa emateko eraikinari.

   • Kanoi-ganga: Erdi-puntako arkua luzetarako ardatzean zehar desplazatzen denean sortzen da. Gehien erabiltzen dena da. Indartu egiten da: fajoi-arkuez (barnealdetik) eta kontra hormez edo estriboz (kanpoaldetik).
   • Ertz-ganga: Bi kanoi-ganga perpendikularrean gurutzatzen direnean sortzen da.

   Erdiko nabearen gangaren gainetik bi isurkiko teilatua dago, eta alboko nabeen gangen gainetik isurki bakarrekoa. Eliza handietan tribunak erabiltzen zituzten alboko nabeen gainetik. Tribunen funtzioak:

   • Erdiko nabeen deskarga-arku bezala funtzionatzea.
   • Erresistentzia gehiago ematea.
   • Tribunetako leihoak ireki eta espazio gehiago ematea elizari.

3. Euskarriak

   1. Murrua: Silarrezko eta lodiera handiko murruek eusten diete ganga forma duten harrizko estalki garai eta astunei. Kanpoaldean kontra hormez indartzen da. Murruan leiho gutxi daude, eta iluntasunak misterio giroa ematen du.
   2. Pilareak eta Kolomak: Pilareak harrizko gangari eusteko erabiltzen dira.

4. Portalea

   Ataria da elementu garrantzitsua. Erromanikoan txaranbeldua da ezaugarriena. Zutabeetan euskarritzen diren arku zentrokidez osatua dago.

   Dintela

   Karga bati eusten dion elementu horizontala da, ertzak ate-zangoaren gainean jartzen dituena.

   Arkibolta

   Portala osatzen duten arkuen multzoko arku bakoitzari deitzen zaio.

   Tinpanoa

   Dintelak eta arkiboltek mugatzen duten eremua.

   Kapitela

   Arkuari eusten dion zutabe bakoitzaren fuste gainean ezarrita dagoen elementua.

   Teilategalak

   Hormatik kanpo nabarmentzen den teilatuaren atalak.