Arrisku Geologikoak: Sumendiak, Lurrikarak eta Tektonika

Arrisku Bolkanikoak

Arrisku primarioak:

• Piroklastikoak: bonbak, lapilliak eta hautsa.
• Laba-koladak: harrapatzen duten ingurumena erretzen dute.
• Gas bolkanikoak: CO₂, H₂S, SO₂, HCl eta CH₄. Isuri toxikoak eta sulfuro-igorpenak.
• Alboko erupzioak eta galdaren eraketa.
• Fluxu piroklastikoa (hodei beroa): 900 °C-ko tenperatura eta 100 eta 200 km/h arteko abiadura.

Ondorio Eratorriak eta Faktoreak

Ondorio eratorriak: tsunamiak, erupzio freatiko-magmatikoak, malden lerratzea, laharrak eta elur-jausiak.

Arrisku-faktoreak:

• Esposizioa: gaur egun oso handia da.
• Zaurgarritasuna: ahalmen ekonomikoaren araberakoa.
• Arriskugarritasuna: erupzio motaren araberakoa.

Iragarpena eta Aurreikustea

Sumendi-fenomenoen ondorioz aztertu, data jarri eta interpretatu daitezkeen materialak sortzen direnez, errazagoa da aurreikustea.

• Sumendien historia ezagutu: maiztasuna eta intentsitatea aztertuz.
• Erupzioen sintomak neurtu: gas isuriak, tenperatura aldaketak, jarduera sismikoa, elektrizitatearen eroankortasun aldaketak eta mugimendu magmatikoak.

Prebentzio Neurriak

• Orokorrak: arrisku-mapak, lurraldearen antolakuntza, aseguruak kontratatzea eta babes zibila (behaketa, alerta eta larrialdietarako prestakuntza).
• Espezifikoak: teilatu inklinatuak edo borobilak, laba-koladak desbideratzea, fluxu piroklastikoaren aurreko babeslekuak eraikitzea, gasak askatzeko bideak eta laharrentzako isurbideak edo kanalak egitea lehenbailehen hustutzeko.

Arrisku Sismikoak

Eragin Primarioak eta Eratorriak

Arrisku primarioak: mendi-hegalen lerradura, lurraren higidura edo desplazamendua, likuefakzioa eta energia-askapenaren ondoriozko bibrazioak.

Ondorio eratorriak: eraikin eta zubiak zartatzea edo erortzea, tsunamiak, urtegien apurketa, uholdeak, errepide eta trenbideen haustura, gas-hodien apurketa, suteak, komunikazio arazoak, itsaspeko uhertasun-korronteak, sare hidrografikoen eta akuiferoen aldaketak, eta gaixotasunak edo epidemiak.

Faktoreak eta Aurreikuspena

Faktoreak: esposizioa (populazio-dentsitatearen arabera) eta zaurgarritasuna (eraikin motaren arabera). Uhinak gainazalean zabaltzean, dilatazio- eta uzkurtze-fenomenoak sortzen dira; eraikinek ezin diote fenomeno horri eutsi, tentsio bertikalak jasateko diseinatuta baitaude.

Aurreikuspena:

• Ingurumenaren historia sismikoa ezagutzea eta arrisku-mapak egitea.
• Inguruko geologia ezagutzea: faila aktiboen kokalekua.
• Aurrekari sismikoak detektatzea: arroken egituran gertatutako aldaketak.

Prebentzio Neurriak

• Orokorrak: babes zibila eta lurraren erabilera mugatzea.
• Espezifikoak: erreskate-talde bereziak prestatu, eraikuntzen artean tarte handiak utzi pilaketak ekiditeko, topografia ahalik eta gutxien aldatuko duten eraikuntzak egin eta eraikuntza sismoerresistenteak sustatu.

Plaka Tektonika: Himalaiaren Sorkuntza

Duela 200 milioi urte, Eurasiako eta Indiako plakak elkartuz joan ziren. Lehenik, mugimendu konbergenteak gertatu ziren; horren ondorioz, zati ozeanikoek talka egin zuten. Indiako plakak dentsitate handiagoa zuenez, manturantz hondoratu zen (subdukzioa). Talka egitean tentsio eta indar handiak sortzen direnez, lurrikarak gertatzen dira.

Hondoratutako plaka berotu egiten da eta, askotan, zati bat urtu eta magma sor daiteke. Denborarekin, magma subdukzio-eremutik lurrazalera irteten da eta hobi ozeanikoak sortzen dira. Bi plakak kontra jo zuten momentuan, presioari esker, litosfera kontinentalaren ertza konprimitu eta altxatu egin zen, ozeano inguruko mendikate bat eratuz.

Bi plaka kontinentalek talka egitean ez da subdukzioarik gertatzen. Zurrunak direnez, lurrikara ugari sortzen dira, baina magma gutxi eratzen denez, ez dago jarduera bolkaniko handirik. Talka horren ondorioz sortu zen Himalaia mendikatea.