Antzinako Erregimena eta Ilustrazioa: laburpena eta ezaugarriak

Antzinako Erregimena

XVII. eta XVIII. mendeetan Europako herrialde gehienetan zegoen sistema soziopolitikoari esaten zaio. Hona hemen zenbait ezaugarri:

• Monarkia absolutua: Jainkozko zuzenbideko errege zen monarka, eta botere guztiak zituen.
• Ekonomian esku hartzea: Ekonomiaren oinarria nekazaritza zen, eta hiri handietan merkataritza eta artisautza ere garrantzitsuak ziren. Estatuak ekonomian esku hartzen zuen.
• Estamentuzko gizartea: Gizartea estamentuetan banatuta zegoen. Noblezia eta kleroa pribilegiatuak ziren.
• Autoritatearen printzipioa: Antzinako maisuen autoritatearen mende zegoen ezagutza. Antzinako testuen baieztapenak ontzat hartzen ziren, frogatu gabe.

Adibidea: Espainian, Karlos III.a.

Ilustrazioa

XVIII. mendeko Frantzian Antzinako Erregimena desagerrarazi nahi zuen mugimendu bat garatu zen, Ilustrazioa izenekoa. Bi oinarri nagusi zituen:

• Arrazoimena: Ezagutza zuzentzeko eta ulertzeko tresnatzat hartzen zuten.
• Espiritu kritikoa: Dudan jar daiteke arrazoimenaren bidez ulertzen denarekin bat ez datorren guztia.

Antzinako Erregimeneko erakundeen aurkako frontea izan zen, eta ilustratuek jarrera iraultzailea hartu zuten. Bestalde, iraultza kultural bat izan zen, eta ekonomiak aurrera egitea eta zientzia eta artea modernizatzea ziren helburuak.

Ilustrazioak aurka egin nahi zien iraganetik jasotako hiru herentzia nagusiri: monarkia absolutuari, estamentuzko gizarteari eta sineskeriari.

Ilustratu nagusiak

Garai horretan filosofo deitzen zitzaien pentsalari ilustratuei:

• Voltaire: Sineskeriak eta Eliza ukatu zituen, eta Hiztegi Filosofikoa eta Kandido idatzi zituen.
• Montesquieu: Botere-banaketa defendatu zuen, eta Legeen espirituaz idatzi zuen.
• Rousseau: Gizarte-hitzarmena liburuan, ideia demokratikoak defendatu zituen.
• Diderot eta D'Alembert: Lehenengo Entziklopedia zuzendu zuten, jakintza biltzeko.

Pertsonaia ilustratuak Espainian

Aita Feijoo, Olavide, Campomanes eta Jovellanos.

Antzinako Erregimenaren Krisia

Botere Banaketa

• Botere legegilea: Legeak aztertzen, eztabaidatzen, aldatzen eta bozkatzen ditu. (Adibidez: Parlamentua)
• Botere betearazlea: Estatuaren ekintzak gidatzeko politikak ezartzen ditu. (Adibidez: Gobernua)
• Botere judiziala: Botere legegileak bozkatutako legeak interpretatzen ditu. (Adibidez: Auzitegiak)

Konstituzioaren Egitura (Adibidea)

Presidentea:

• Botere legegilea: Senatua, Ordezkarien Ganbera.
• Botere betearazlea: Presidenteordea, Presidentetzako Gobernu Bulegoa, Estatu-idazkaritzak.
• Botere judiziala: Auzitegi Gorena, Apelazioko Auzitegia, Estatuetako Auzitegiak.

Ilustrazioko Teoria Ekonomikoak

• Fisiokrazia: Aberastasun-iturri nagusia nekazaritza zela argudiatzen zuen, eta lurraren jabetza pribatua ziurtatu behar zela. François Quesnay zen ordezkari nagusia.
• Liberalismo ekonomikoa: Merkatuko trukeak askeak izan behar zutela defendatzen zuen, eta produktuen eskaintzan eta eskarian oinarritu behar zutela. Adam Smith izan zen ordezkari nagusia.

Burgesia eta Estamentuzko Gizartearen Amaiera

Burgesia izan zen estamentuzko gizartearen amaiera sustatu zuen gizarte-taldea. Zergatik?

Gizarte-eredu honetan ez zituztelako pribilegiorik, eta klase-gizartea nahiago zutelako.

Zientzialari eta Esploratzaile Ilustratuak

• Newton: Fisika
• Jenner: Medikuntza
• Lavoisier: Kimika
• Herschel: Astronomia
• Linneo: Biologia
• Cook: Esplorazioak

Espainiako Ondorengotza Gerra

Karlos II.a Austriakoa, Austriako etxeko azken espainiar monarka, ondorengorik gabe hil zen. Testamentuan, Felipe Anjoukoa izendatu zuen ondorengo, Borboien etxekoa eta Frantziako Luis XIV.a erregearen biloba. Monarka berriak Felipe V.a izena hartu zuen.

Felipe V.ak liskar gogor batzuen ondoren lortu zuen Espainiako koroaren jabe izatea. Liskarrak bi esparrutan gertatu ziren:

• Europan: Britainia Handiak eta Inperio Santuak beldur ziren Borboien etxeak Frantzian eta Espainian agintzen bazuen, bi erresumek bat egitea. Horregatik, Karlos Austriakoa artxidukea proposatzen zuten erregetzarako.
• Espainian: Ondorengotzaren arazoak gerra zibila piztu zuen. Alde batetik, Felipe V.aren aldekoak zeuden, Gaztelako erresumetan eta Euskal probintzietan. Bestetik, Karlos Austriakoa zegoen, eta Aragoiko Koroan zituen aldekoak. Hauek beldur ziren Borboiek estatu zentralizatu eta absolutistaren eredua ezartzeaz.

Utrechteko Bakearekin amaitu zen gerra. Espainiaren lurraldeen banaketa hitzartu zen, eta Espainiak lurraldeak eman zizkien Austriari, Britainia Handiari eta Savoiari.

Ondorengotza Gerraren Kausak

Karlos II.a ondorengorik gabe hil zela. Orduan bi hautagai zeuden tronua hartzeko: Felipe V.a Frantziakoa eta Karlos Austriakoa.

• Nazioartean: Europako potentzia batzuk (Britainia Handia eta Inperio Santua) Frantzia eta Espainia elkartzeaz beldur ziren, horrela botere gehiegi edukiko zutelako.
• Espainian: Aragoiko Koroan Austriako hautagaia nahiago zuten, Felipe Frantziakoa estatu zentralizatu eta absolutismoa sortzeaz beldur zirelako.

Zentralizazioa (Foruen Deuseztapena)

Felipe V.ak hartutako neurrietako bat Aragoiko Koroako lurraldeen aurkakoa izan zen, aurkari izan baitzuten Ondorengotza Gerran. Foru eta pribilegio guztiak deuseztatu zituen, baita Gorteak desegin ere. Hortik aurrera Gaztelako lege berak izan zituzten. Prozesu horri zentralizazioa esaten zaio.

Ideia Ilustratuak Espainian

Hainbat erakunderen sorrera bultzatu zen:

• Herriaren Adiskideen Errege-Elkarteak: Nekazaritzaren, merkataritzaren eta industriaren hobekuntza sustatzeko sortu ziren.
• Errege-Akademiak (Hizkuntzarena, Historiarena, Arte Ederretakoa...): Jakintza antolatzeko eta zabaltzeko.

Erreforma Ekonomikoak (XVIII. mendea)

• Industriaren sustapena: Industria hobetu zen, errege-fabrikak eta lanbideen hainbat eskola sortu zituztelako.
• Merkataritzaren garapena: Sevillaren eta Cádizen monopolioa amaituta, hainbat portuk tratuak egin ahal izan zituzten Amerikarekin. Aurrerapauso handia izan zen merkataritza-askatasuna lortzeko.
• Komunikazio-bideak: Hauek hobetu zituzten, Madrildik abiatzen zen errepide-sare erradial bat eraikiz. Gaztelako kanala ere eraiki zuten, salgaiak urez garraiatzeko.
• Nekazaritzaren modernizazioa: Estatuak proposamen fisiokratikoak izan zituen kontuan. Besteak beste, eremu abandonatuak kolonizatu zituzten. Hori egin zuen Karlos III.ak Sierra Morenan.

Karlos III.aren Pentsamendua (Despotismo Ilustratua)

"Delitua da gobernuaren ekintzak kritikatzea, eztabaidagarriak badira ere" - Karlos III.a

1. Zer esan nahi du? Jainko bidezko erregea zenez, bere erabaki guztiak legitimoak zirela.
2. Bateragarriak al dira iritzi hori eta monarkaren izaera ilustratua? Nola? Bai, Despotismo Ilustratuaren barruan, monarkak botere absolutua mantentzen zuen, baina aldi berean bere herrialdeko ekonomia, hezkuntza eta kultura sustatu zituen.

Amerikako Estatu Batuen Independentzia

1620an Ipar Amerikara lehenengo britainiar kolonoak iritsi ziren, Mayflower itsasontzian. XVIII. mendean, 300 mila kolono inguru bazeuden, eta gero eta harreman tirabiratsuagoak zituzten metropoliarekin. Zergak ziren eztabaidagai nagusia. Gainera, Britainia Handiko parlamentuan ez zuten ordezkaririk.

1773an Bostonen, amerikar kolonoek ingeles itsasontziak bahitu zituzten. Errebolta-ekintza batzuen ondoren, 13 koloniek Independentzia Aldarrikapena argitaratu zuten, eta 7 urteko gerra baten ondoren, Britainia Handiak onartu egin zuen independentzia, Versaillesko Bakearen bitartez.