1920ko hamarkada: urte zoriontsuak eta krisia
1920ko hamarkadako urte zoriontsuak
1920ko hamarkadako urte zoriontsuak Estatu Batuetan
1922 eta 1929 urteen artean industria asko hazi zen Estatu Batuetan. Automobilgintza, etxetresna‑gintza eta industria elektrikoa eta petrokimikoa asko garatu ziren kateko lanari esker, ekoizpen estandarizatuari esker eta inbertsio handiak egin zitzaketen enpresa‑talde handien sorrerari esker. Eraikuntzak ere garrantzi handia izan zuen.
Bizi‑kalitatea hobetu egin zen, eta horren ondorioz kontsumo‑gizartea sortu zen. Etxebizitza batzuetan, ordura arte aberatsen etxebizitzetan bakarrik zeuden instalazioez gozatzeko modua zegoen: igogailua, berokuntza edo argindarra. Etxetresna elektrikoak (garbigailuak, hozkailuak, irratiak...) eta autoak eskuragarri izan ziren orduko gizarteko jende gehiagorentzat, publizitate bidez ezagutzen eta epeka erosketen bidez ordaintzen baitzituzten. Bizimodu amerikarra mundu osora hedatu zen.
1929ko krisialdiaren jatorria
1929ko krisialdiaren kausak hauek izan ziren:
- Gainekoizpena. Lehen Mundu Gerraren garaian, gerran sartuta zeuden herrialdeek ekonomia gerrara bideratu zuten, eta beste herrialde batzuek (Japonia, Australia, Argentina, eta abar) kontsumo‑ondasunak ekoiztera bideratu zituzten. Gerra amaitzean herrialdeek mota guztietako produktuak fabrikatu zituzten eta horrek soberakinak eragin zituen.
- Espekulazioa. Bankuek maileguak eman zizkieten enpresei eta bezero partikularrei, eta haiek burtsan inbertitzen zuten dirua. Hamarkadaren erdialdetik aurrera enpresa batzuk arazoak izaten hasi ziren, baina enpresa horien akzioak gorantz zihoazen eta jendeak erosten jarraitu zuen. Arazoa zen akzio horien burtsako balioa ez zetorrela bat enpresek egiazki zituzten irabaziekin. Enpresek beren ordainketak egiteko diru‑premia izan zutenean, saldu egin zituzten akzioak: 1929ko urriaren 24an, Ostegun Beltzean, New Yorkeko burtsan akzioak masiboki saldu ziren. Hori dela eta, balioa galdu zuten, eta enpresek eta inbertsoreek porrot egin zuten; horri buruz mintzo izan zen kraskaren ondorioa.
Nazioarteko politika
1920ko hamarkadaren hasieran Frantziaren eta Alemaniaren arteko gatazka oso handia zen, eta gatazka hori lehertu egin zen. Alemaniak —krisialdi ekonomiko batean murgilduta— Frantziari gerra kalteak ordaindu ezin izan zizkionean, tentsioa areagotu zen. Frantziak, beraz, alemaniarren meategiak ustiatu eta hango irabaziekin geratzea nahi zuen.
Alemaniar langileek grebak egin eta erresistentzia pasiboarekin erantzun zutenez, ekoizpena etenda geratu zen. Gertakari horiek Alemaniako krisialdi ekonomikoa areagotzen zuten. Arazoari irtenbidea emateko, Estatu Batuak 1924an abian jarri zuen Dawes Plana: Estatu Batuetatik mailegu bat emango zitzaion Alemaniari, hark aliatuek zituzten zorrak ordain zitzan, eta aliatuek, aldi berean, Estatu Batuetako kredituarekin beren zorrak ordaindu ahal izango zituzten. Diru eta zor kontuetan lotura hori Frantziaren eta Alemaniaren arteko harremanak hobetzen lagundu zuen.
Adiskidetzearen ondorioz, Lokarnoko Ituna sinatu zen (1925), eta haren arabera Alemaniak Frantziarekin eta Belgikarekin zituen mugak onartu zituen Versaillesko Itunean zehazten ziren moduan. Era berean, onartu zen Renaniako eremu desmilitarizatua nazioarteko kontrolpean uztea. Guztiaren ondorioz, Alemania Nazioen Elkartean onartu zuten 1926an.
Lokarnoko espiritala deitu zitzaion itun horrek sortutako bakezaletasun‑joerari, eta joera hori 1928ko Briand‑Kellogg Itunarekin berretsi zen; sinatzaileek adostu baitzuten gerra ez dela nazioarteko gatazkak konpontzeko bidea.
Depresio Handia eta haren hedapena
Burtsak porrot egiteak krisialdi ekonomiko larria ekarri zuen, Depresio Handia izenez ezagutzen dena. Bankuek kolapsoa jasan zuten, bezeroek beren dirua atera zutelako eta mailegu asko itzuli ez zirelako. Gainera, nekazaritzako eta industriako produktuen eskaria murriztu egin zen, eta inbertsioak gutxitu: horren guztiaren ondorioz, enpresa askok itxi egin behar izan zuten eta hondamendia izan zen milaka nekazari eta enpresentzat. Langabezia ikaragarri hazi zen. Krisialdia mundu osoan hedatu zen:
- AEBk inportazioak murriztu zituen, eta, beraz, lehengaiak saltzen zizkioten herrialdeen ekonomien gainbehera eragin zuen; horren adibide dira Latinoamerikako herrialdeak.
- AEBko bankuak Europan inbertitutako dirua etxera ekartzen hasi ziren. Erabaki hori bereziki kaltegarria izan zen Alemanian eta Austrian, industria eta banku askok porrot egin baitzuten.
New Deal
Estatu Batuetan krisialditik irteteko hartu ziren neurriak hasieran egoera okertu zuten, baina 1933an Franklin D. Roosevelt presidentearen New Deal («hitzarmen berria») programa abiarazi zen; horren arabera, Estatuak parte‑hartze handiagoa izango zuen ekonomiaren suspertzean, neurri hauen bidez:
- Herri‑lanetan inbertitu zen enplegua sortzeko, eta enpresa handiei lagundu zitzaien inbertsioak sustatuz.
- Nekazariei diru‑laguntzak eman zizkieten ekoizpena murrizteko, eta horrela produktuaren prezioa igo eta irabazi handiagoak izan zitzaten.
- Lan‑baldintzak hobetu ziren (lanordu gutxiago, gutxieneko soldata, langabezia‑aseguruak...).
- Finantza‑sistema berregituratu zen.
Neurri horien helburua kontsumoa igotzea eta Estatu Batuetako ekonomiaren susperraldia eragitea zen.
Nazioen Elkarteak Londresko Konferentziara (1933) deitu zituen herrialdeak krisialditik irteteko konponbide ekonomikoak elkarrekin erabakitzeko. Baina konferentzian ez ziren ados jarri, herrialde bakoitzak bere interesak defendatu baitzituen.
Lehen diktaduraren arrakasta
Gerra arteko Europaren egoera politikoa konplexua zen. Inperio autoritario askok desagertu egin ziren eta herrialde berrietan erregimen demokratikoak ezarri ziren. Baina demokrazia haiek ahulak eta hauskorrak ziren. Hasierako urteak krisialdi ekonomikoaren testuinguruan igaro ziren, eta horrek tentsio sozial larriak eragin zituen; hala, herrialde batzuetan langileen eta nekazarien altxamenduak izan ziren. Goi eta erdi mailakoetan beldurra zabaldu zen iraultza komunista etorriko ote zen. Testuinguru horretan, herrialde batzuetan erregimen faxista edo diktadura militarrak ezarri ziren: 1922an Mussolini (Alderdi Faxistako buru) izan zen boterea hartu zuena, eta beste herrialde askotan ere diktadurak ezarri ziren (Espainian, Hungarian, Polonian, Jugoslavian, Portugalen...).
Hitler boterean nola iritsi zen
1920ko hamarkadan Alemaniak egoera ekonomiko larriak eta hiperinflazioa izan zituen; gerrarengatik zorrak ordaintzeko gobernuak monetaren gehiegizko eskaria eragin zuen, eta prezioen etengabeko igoerak erdi‑mailako klasea kaltetu zuen.
1924an sozialdemokratek eta zentristek osatutako gobernu berriak ekonomia suspertzea lortu zuen. 1925ean Hindenburg mariskala aukeratu zuten errepublikako presidente, eta tentsio politikoa baretu egin zen itxura batean.
Baina 1929ko krisialdiak Alemaniari gogor eragin zion. Langabezia izugarri igo zen, eta krisiari aurre egiteko ezarritako austeritate politikek langileak eta erdi‑mailako klaseak gehiago pobretu zituzten. Tentsio sozialak areagotu egin ziren. Testuinguru horretan, langileek eta erdi‑mailako klaseek Alderdi Komunistaren eta Alderdi Nazional Sozialistaren alde egiten hasi ziren. Aldi berean, iraultzaren beldur ziren industria eta banku jabe askok alderdi naziaren alde egin zuten, haien ustez ordena berrezarri eta beren interesak babestu zitzakeela pentsatuta.
1932ko azaroko hauteskundeetan sozialistek eta naziek boto gehien jaso zituzten, baina inork ez zuen gehiengo absolutua lortu; horregatik, Hindenburg presidentearen presioarekin eta negozio‑sektore kontserbadorearen babesa medio, Hitler kantziler izendatu zuten 1933ko urtarrilean.
Totalitarismo nazia
Hitlerrek Alemaniako botere osoa bereganatu zuen. 1933ko otsailaren 27an naziek Reichstageren sutea eragin eta komunistei egozten dieten errua izango zela erabiliz, aitzakiatzat erabili zuten haien aurkako jazarpena gogortzeko.
Ondoren, Hitlerrek alderdi politiko eta sindikatu guztiak debekatu zituen, alderdi naziaren salbuespenarekin. Alderdi barruko etsaien aurkako neurriak ere hartu zituen: Gau luzeen gauean (1934ko ekainean) NSDAP barruan zituen etsaien aurka errepresioa egin zuen; horietako asko SA taldeko kideak ziren eta hainbat hil egin ziren.
Hindenburg hil ondoren, Hitler Errepublikaren presidente bihurtu zen eta herrialdeko hiru agintaritza nagusiak eskuratu zituen: estatu burua, gobernu buru eta alderdiaren buru—beraz, sistema totalitarioa ezarri zen.
Hitlerren lehentasuna Alemaniako biztanleriaren «arrazaren purutasuna» berreskuratzea zen. Helburu hori lortzeko neurri guztiz barregarriak eta izugarriak hartu zituen: gaixoak eta desgaituak hiltzeko programa bat abiarazi zen eta juduen aurkako politika sistematikoak ezarri ziren, eta denborarekin gogortu egin ziren. Hona hemen aipu eta gertaera nagusi batzuk:
- 1933an, juduei ogibide askotan aritzea debekatu zitzaien: medikuntzan, hezkuntzan eta bestelako lanpostuetan.
- 1935ean, Nurembergeko legeek juduen eta arioen arteko ezkontzak debekatu zituzten.
- 1938an, Kristallnacht izeneko gauean, ehunka judu bortxatu eta hainbat hildako egon ziren eta beste 26.000 pertsona kontzentrazio‑esparruetara deportatu zituzten.
- 1942an, Bigarren Mundu Gerraren garaian, milioika judu akabatu zituzten.