1876ko Konstituzioa: monarkia konstituzionala eta ondorioak

Sarrera

Sarreran dokumentuaren egilea eta dokumentuari onarpena ematen diona agertzen dira. Bertan, gobernatzeko era zehazten da: monarkia konstituzionala. Aztertzen ari garen 1876ko konstituzioaren artikulu-bilduman honako ideia nagusiak agertzen dira: liberalismo moderatuaren printzipioak.

1. Eskubideak eta botere banaketa

Eskubideak (13. artikulua): iritzi eta adierazpen askatasuna, aurretiko zentsurarik gabe.

Botere banaketa (18., 19., 20., 50. artikuluak):

• Botere legegilea: partekatuta Gorteen eta Erregearen artean; biek legeak egiteko ahalmena dute.
• Botere betearazlea: Erregeari dagokio.
• Botere judiziala: Konstituzioak ez du bereziki azpimarratzen, baina Justizia Auzitegiek epaitzeko ahalmena dute.

2. Sufragioa eta hauteskunde sistema

Sufragioa: kongresuko diputatuak "legeak finkatzen duen metodoaren bitartez" hautatzen dira. Sufragio-eskubidea ezarri zen, baina boto-ematearen sistema hasieran arautu gabe geratu zen.

• Hasierako lege batek gizonezkoen sufragio zentsitarioa ezarri zuen (ondasunen arabera).
• 1890eko lege batek gizonezkoen sufragio orokorra ezarri zuen.

3. Estatuaren eta Elizaren arteko harremanak

(11. artikulua): Estatua konfesionala da; aldi berean, gurtzarako askatasuna eta gurtza pribatua onartzen dira.

(75. artikulua): gizaki guztien berdintasuna aipatzen da.

4. Testuingurua historikoa

1874an Martínez Camposek estatu-kolpea eman zuen, Serrano-ren errepublikaren kontra. Alfonso XII.a Espainiako erregea izendatu zuten eta berehala armadaren gehiengoaren babesa lortu zuen. Aldekoak izan zituen ere: noblezia, burgesia klase ertaineko sektoreak eta eliza.

Cánovas del Castillo, Alfonso XII.aren buruzagia eta Borboien berrezarkuntzaren bultzatzaile nagusia, ez zen kolpearen osotasunarekin guztiz ados egon; hala ere, berak sistema bat sortu zuen monarkiaren egonkortasun politikoa ziurtatzeko.

Cánovasen sistema: hiru oinarri

• Lehen oinarria: 1876ko konstituzioa — Gorteek egina, Cánovasek Restaurazioari legitimitate politikoa emateko bultzatu zuena.
• Bigarren oinarria: hauteskundeen kontrola — alderdi dinastikoek soilik propaganda egiteko askatasuna zutela eta hautaturiko diputatuen %90 moderatuak izatea lortu zela.
• Hirugarren oinarria: alderdien txanda-sistema eta hauteskundeen manipulatua — Alderdi Kontserbadorea (Cánovas) eta Alderdi Liberal-Fusionista (Sagasta) karguen txandakatzean arduratzen ziren, maiz hauteskundeak faltsutuz eta jauntxokeria erabiliz.

Sistematik kanpo geratzen ziren posizioek (karlistak, errepublikanoak, nazionalistak eta sozialistak) ia aukerarik ez zuten parlamentuan sartzeko.

5. Ondorioak

• Konstituzioa laburra zen (89 artikulu) eta 1923ra arte egon zen indarrean, Primo de Riveraren agintaldian etenda utzi bazuten ere (etenda, ez indargabetuta).
• Ez zen oso zaharkitua, bi alderdi nagusien txandakatzeak gobernatzeko aukera ematen zuelako.
• Sistema cánovista (konstituzioa oinarri zuena) egonkortasun politikoa eragin zuen, nahiz eta gobernuak hauteskunde faltsuetan, ustelkerian eta jauntxokerian oinarrituta egon.
• Sistema cánovistak Primo de Riveraren diktadurara arte iraun zuen.