XIX. eta XX. mendeetako aldaketa sozial eta kulturalak

Gizarte eta politika aldaketak

Bozketa bidez aukeratutako parlamentu-erregimenak nagusituko dira, monarkia absolutistak albora utziz.
Aristokraziaren nagusitasuna burgesiara pasatuko da; talde hau gizarteko garrantzitsuena izango da.
Industria Iraultzaren garaia da: mundua fabrikaz bete da eta kontinenteetan zehar trenak ibiliko dira.
Populazioa hiri handietara joango da bizitzera (urbanizazioa).
Langileak artisaua ordezkatuko du, fabrika eta kate handietan lan eginez.
Industria-garapenak langileria sortuko du.
Langileak defendatuko dituen ideologia berriak sortuko dira: sozialismoa, komunismoa, sindikalismoa, anarkismoa…
Ekonomia mundu mailan antolatuko da, kapitalismo modernoaren oinarriak jarriz: sozietate anonimoak, burtsa, banketxeak, eta enpresa nazional zein nazioartekoak.
Nazio batzuen kolonialismo-nahiak Hirugarren Munduko lehengaiak biltzera eramango ditu, batez ere Frantzia eta Ingalaterra.
Herri horiek mendean hartu eta esplotatu egingo dituzte.
Industrializazioak eta kolonia-inperioen gorakadak sortutako ekonomia-desorekek Lehen Mundu Gerra pizteko giroa ekarriko dute.

Bizimodu tradizionala aldatzeko, XIX. mendean zientziak garatuko dira eta aurrerapen zientifiko eta tekniko nabarmenak emango dira.
Louis Pasteur frantsesak, bere aurkikuntzekin, medikuntza berritu eta txertoen aroa hasi zuen.
Robert Koch alemaniarrak tuberkulosiaren baziloa aurkitu zuen.
Charles Darwin ingelesak espezieen bilakaeraren teoria garatu zuen.
Beste asmakizun garrantzitsu batzuk: Edisonen elektrizitatea.
James Wattek lurrun-makina asmatu zuen, trenari, itsas garraioari eta ehungintzari aplikatuz.
Garraiobideen aurrerapena handia izan zen: lurrun-itsasontziak, trena, automobila eta hegazkina.
Komunikabideak garatu ziren: egunkaria, telefonoa, telegrafoa eta irratia.
Nazioarteko harremanak eta merkataritza handitu ziren.

Indibidualismoa eta arrazionalismoa nagusituko dira.
Hirietako zibilizazioaren eta kulturaren balioak zalantzan jartzen dira.
Ongizate orokorraren printzipioak gailentzen dira.
Gertaeren benetakotasuna bilatzen da.
Ordena aldaezina bilatzen da.
Aniztasunaren, berezitasunaren eta exotismoaren bila ibiliko dira.
Arrazoiaren, aberriaren, gizartearen eta bizimodu guztien mesfidantza sortzen da.
Intuizioa, sentiberatasuna eta askatasuna balioztatuko dira.
Irrazionalismoa, eszeptizismoa eta beldurra zabalduko dira.
Europa ideologia-gatazka handiek astinduko dute (tradizionalista eta aurrerakoien artean, kontserbadoreak eta liberalak, librepentsalariak eta kristau-pentsalariak), askotan politika-gatazkak sortuz.
Arteari eta literaturari buruzko gaurko ideiak garai hartako indibidualismoak eta irrazionalismoak baldintzatuta daude.
Arteek aurrerapen handia ezagutzen dute, batez ere musikan (Beethoven, Brahms, Txaikovski, Wagner…), pinturan (Delacroix, Courbet, Monet, Renoir, Van Gogh, Cézanne…) eta literaturan.
XIX. mendean hiru literatur mugimendu emango dira: Erromantizismoa, Errealismoa eta Erromantizismo-ostea.

Ortega y Gassetek 1925ean Artearen deshumanizazioa liburu interesgarria argitaratu zuenerako, artearen baitan zinezko iraultza gertatua zen.
Deshumanizazioak abstrakzioa esan nahi du.
Arte abstraktua ez zen modu isolatuan sortu.
Arte abstraktuak gizaki eta gizarte abstraktuak ditu atzean.
Gizatasunaren eta norbanakoaren zinezko autonomiaren oinarriak ahulduta zeuden.
Sustrairik gabeko gizatalde deserrotua da nagusi XX. mendeko hirietan, norabiderik gabeko gizatalde abstraktua.
Koherenteki (zentzuz) pentsatzeko eta hitz egiteko gaitasuna erabat galdu dute.

Narrazioetako ekintza fragmentario bihurtzen da; maiz, hasierarik eta amaierarik gabeko kontakizunak dira.
Denboraren tratamendu lineala desagertu eta atzera-aurrerako jauziekin egituratzen da kontakizuna.
Kontalari desberdinen ikuspuntutik antolatzen da narrazioa.
Kontzientziaren isuria nagusitzen da kontakizunean.
Heroi hunkigarrienak pertsonaia arrunt, xume eta anbiguoak dira: antiheroiak.