XIX. Mendeko Euskal Herria: Foruak, Karlistadak eta Nazionalismoaren Sorrera

Mundu mailako gertaerak

Europa

1871-1945

• 1871: Alemaniako Inperioaren sorrera eta Frantziako III. Errepublika.
• 1873: Espainiako I. Errepublika.
• 1874: Espainiako monarkia berrezarri.
• 1876: Euskal Foruak deuseztatzeko legea.
• 1885: Inperialismoaren garapena Berlingo Biltzarrean.
• 1914: I. Mundu Gerra.
• 1917: Errusiako Iraultza.
• 1919: I. Mundu Gerraren amaiera, Versaillesko Itunarekin.
• 1922: Mussolini Italiako gobernuburu.
• 1923: Primo de Riveraren diktadura.
• 1929: Crack krisia AEBn.
• 1931: Espainian II. Errepublika.
• 1933: Hitler Alemaniako kantziler.
• 1936: Espainiako Gerra Zibila.
• 1939: II. Mundu Gerra.
• 1945: Bonba nuklearra.

Frantziako Iraultza eta eragina Espainia eta Euskal Herrian

Bi guda

• Konbentzioko Gerra (1793): Ipar Euskal Herrian eragin handia izan zuen.
• Independentzia Gerra (1808-1813): 1812an Cadizko Konstituzioa egin zen, Izakien eta Herritarren Eskubideen Adierazpena.

1812: Gasteizko Guda (Independentzia Gerra).

Iraultza Burgesak (XIX. mendea, 1820-1848)

Liberalismoa eta Nazionalismoa

Liberalismoa: Ilustratuen ondorio zuzena, industrializazioa eta iraultza burgesa bultzatu zituen. Askatasunean, jabetza pribatuan, legearen aurreko berdintasunean eta botere banaketan oinarritzen zen.

Nazionalismoa: Frantziako Iraultzan indartu zen, nazio-estatua erregeren kontra jarriz.

Iraultza Burgesien Ezaugarriak:

• Ilustrazioaren ideiak Europan zehar zabaldu ziren Napoleonen bidez.
• Ideia liberalek eta nazionalistek indarra hartu zuten.
• Egoera sozio-ekonomiko txarra.

1820ko Iraultza

• Espainian: Riegoren estatu-kolpea, Aliantza Santuak Konstituzioa kendu zuen, baina Fernando VII.ak Konstituzioa onartu zuen.
• Bi Sizilietan: Konstituzioa.
• Grezian: Independentzia lortu zuen.

1830eko Iraultza

• Frantzian: Errege berria, Luis Felipe I.a, liberala eta konstituzionala.
• Belgikan: Independentzia lortu zuten Holandatik.
• Italian: Batasun prozesua hasi zen.
• Polonian eta Alemanian: Iraultzak.
• Espainian: Fernando VII.a hil zen, erregimen liberala ezarri zen 1833an.
• 1830eko hamarkadaren amaieran: Liberalismoa ia Europa osoan nagusitu zen.

1848ko Iraultza

: Monarkia absolutisten aurka eta burgesia boterean eta nekazariak zeudenean matxinatu zuten. Nekazariak demokrazia eskatzen zuten= sufragio unibertsala. Batasun mugimendua gora egin zuen eta nazionalistek ere. Erregimen zaharrari bi salbuespen kendu zioten errusia eta turkia eta bere erregearekin segitu zuten.

Nazionalismoaren lehen kausak XIX.mendean:

1-Egitura politiko administrtivo desegokia, europatik aginduak bidaltzen.

2-kausa sozialak: Hango biztanleak eta afrikarrak bastertuak zeuden.

3-kausa ekonomikoak: metropolien esku zegoen ekonomia.

4-kausa ideologiakoak: ilustratua eta simon bolivar bezalakoen ideiak zeuden.

5-AEB-ren inddependentzia.

XIX.Mendea euskal herrian:

Foruak konstituzioaren kontra zegoen gatazka da. Espaina: Fernando VII. Erregealdia: 1812 cadizeko konstituzioan izan zen, 1814 an fernando espainara bueltazen da, 1820 konstituzioa gobernu liberala onartu zuen eta 1823ean fernando VII absolutismoa ezarri zuen 1833 urtera.

Frantsez inbasio eta gero euskal herrian: Bi talde zeuden, liberalak burgesak zirela eta nekazariak.

Foruei bi eraso egin zioten, cadizeko kostituzioa eta baionako konstituzioa. Foruak aintzinatik datozen usadio eta oituren arau idatziak dira.

Espainako batasunaren izenean euskaldunen eskubideak konstituzioak auzten zituen.

Ekonomia arloan: 1-aduanak ostopo ziren merkataritza librerako.

2-Produktuak gareztitzen ziren.

Gertatu zenaa XIX. Mendean ESP eta EH:

Fernando VII (1833) bi aukera zituen bere boterea emateko, Elisabeteri edo karloseri, elisabet liberala eta karlos karlista zen. 1-karlistada:(1833-1839) Zumalakarregi general karlista EH ia osoa bere menpe zegoen. Karlistak madrilera joan ziren foruak eta bakea sinatzeko Muñagorri buruzagian emanda eta bergarako ituna sinatu zuten Maroto karlistarekin eta Esparterorekin. 1841 foruen kontrako dekretua sinatu zuten. 2-karlistada: (1846-1849) Gehien katalunian izan zuen oiartzuna. 3-karlistada: (1872-1876) Karlos karlistak elkartu zituen eta EH ia osoa bere menpe zegoen eta LIZARRA hiriburua jarri zioten.

1874 estatu golpea egon zen, alfontso XII-rekin kontserbadoreak ere berarekin joan ziren eta isabel III.semea. Karlistak ahulduta herri batzuetan mantendu ziren.

Kontsertu ekonomikoa sinatu zen 1878ean.

Aldundien independentzia fiskalaren zati bat hartzen dute , baina akordatutako diru kopuru bat eman behar diote estatuari.

1937 franko kendu zuen.Fernando hil zenean elisabeten alde ilustratuak, funtzionarioak, ogibide liberaleko jendea eta hirietako merkataria eta lurjabe handiak zeuden. Karlosen alde nekazariak, hirietako artisauak, lurjabe txikiak, eta erdi mailako jendea zeuden, eta hoiek erreforma liberalak baztertu zuten.

Nazionalismoa: XIX mendeko iraultzen ondorioz ideia liberalak eta nazionalistak sortu ziren.

Gobernu zentralistak POLITIKA BERRIA Esp:

1-Gaztelania

2-1844 sortu zen guardia zibila

3-foruak deusestu zituzten

4-burgesia liberala sendotu zen

5-industrializazioaren ondorioz: aldaketa sozio ekonomiko garrantzitzuak. Emigrazioa, ohitura eta bizimoduen aldaketa.

Karlistak bi oinarri zituen: erlijiosoak eta foruzaleak eta liberalak:foruen alde eta kontra.

Alderdi politikoen sorrera: 1885an alderdi sozialista.

Euskal nazionalismoaren sorrera-sabino arana.

Euskal herriko arasoa ez zela karlismoarekin konponduko esan zuen. Bere lehenengo liburua Bizkaia por su independentzia deitzen zen, berak ere ikurrina sortu zuen.

XIX.Mendea euskal herrian:

Foruak konstituzioaren kontra zegoen gatazka da. Espaina: Fernando VII. Erregealdia: 1812 cadizeko konstituzioan izan zen, 1814 an fernando espainara bueltazen da, 1820 konstituzioa gobernu liberala onartu zuen eta 1823ean fernando VII absolutismoa ezarri zuen 1833 urtera.

Frantsez inbasio eta gero euskal herrian: Bi talde zeuden, liberalak burgesak zirela eta nekazariak.

Foruei bi eraso egin zioten, cadizeko kostituzioa eta baionako konstituzioa. Foruak aintzinatik datozen usadio eta oituren arau idatziak dira.

Espainako batasunaren izenean euskaldunen eskubideak konstituzioak auzten zituen.

Ekonomia arloan: 1-aduanak ostopo ziren merkataritza librerako.

2-Produktuak gareztitzen ziren.

Gertatu zenaa XIX. Mendean ESP eta EH:

Fernando VII (1833) bi aukera zituen bere boterea emateko, Elisabeteri edo karloseri, elisabet liberala eta karlos karlista zen. 1-karlistada:(1833-1839) Zumalakarregi general karlista EH ia osoa bere menpe zegoen. Karlistak madrilera joan ziren foruak eta bakea sinatzeko Muñagorri buruzagian emanda eta bergarako ituna sinatu zuten Maroto karlistarekin eta Esparterorekin. 1841 foruen kontrako dekretua sinatu zuten. 2-karlistada: (1846-1849) Gehien katalunian izan zuen oiartzuna. 3-karlistada: (1872-1876) Karlos karlistak elkartu zituen eta EH ia osoa bere menpe zegoen eta LIZARRA hiriburua jarri zioten.

1874 estatu golpea egon zen, alfontso XII-rekin kontserbadoreak ere berarekin joan ziren eta isabel III.semea. Karlistak ahulduta herri batzuetan mantendu ziren.

Kontsertu ekonomikoa sinatu zen 1878ean.

Aldundien independentzia fiskalaren zati bat hartzen dute , baina akordatutako diru kopuru bat eman behar diote estatuari.

1937 franko kendu zuen.Fernando hil zenean elisabeten alde ilustratuak, funtzionarioak, ogibide liberaleko jendea eta hirietako merkataria eta lurjabe handiak zeuden. Karlosen alde nekazariak, hirietako artisauak, lurjabe txikiak, eta erdi mailako jendea zeuden, eta hoiek erreforma liberalak baztertu zuten.

Nazionalismoa: XIX mendeko iraultzen ondorioz ideia liberalak eta nazionalistak sortu ziren.

Gobernu zentralistak POLITIKA BERRIA Esp:

1-Gaztelania

2-1844 sortu zen guardia zibila

3-foruak deusestu zituzten

4-burgesia liberala sendotu zen

5-industrializazioaren ondorioz: aldaketa sozio ekonomiko garrantzitzuak. Emigrazioa, ohitura eta bizimoduen aldaketa.

Karlistak bi oinarri zituen: erlijiosoak eta foruzaleak eta liberalak:foruen alde eta kontra.

Alderdi politikoen sorrera: 1885an alderdi sozialista.

Euskal nazionalismoaren sorrera-sabino arana.

Euskal herriko arasoa ez zela karlismoarekin konponduko esan zuen. Bere lehenengo liburua Bizkaia por su independentzia deitzen zen, berak ere ikurrina sortu zuen.