Osasuna, gaixotasunak eta zelula-garraioa: funtsezko kontzeptuak

Biología25 oct 20263,67 KB

Kontzeptuak eta definizioak

Osasuna: Ongizate fisiko, mental eta sozialeko egoera.

Patogenoa: Organismo batean sartu, ugaldu eta gaixotasuna sor dezakeen eragile biologikoa.

Endemia: Gaixotasun bat lurralde jakin batean ohikoa edo etengabe agertzea.

Epidemia: Leku batean gaixotasun baten kasuak espero baino gehiago eta azkar agertzea.

Pandemia: Epidemia herrialde edo kontinente askotara zabaltzen denean.

Sintoma: Pertsonak sentitzen edo nabaritzen duen gaixotasunaren adierazpena.

Zeinua: Osasun-profesional batek behatu edo neurtu dezakeen gaixotasunaren adierazpena.

Gaixotasuna agertu aurretik (prepatogenikoa) - Lehen mailako prebentzioa. Helburua: gaixotasuna ez agertzea eta arrisku faktoreak gutxitzea. Jarduerak: T-xertoak, elikadura osasungarria, higienea, ariketa fisikoa, inguruneko eta legegintzako neurriak.
Aldi klinikoa (ikubazio aldia) - Bigarren mailako prebentzioa. Helburua: gaixotasuna goiz detektatzea eta pronostikoa hobetzea. Jarduerak: kontrol medikoak, diagnostiko goiztiarra.
Aldi klinikoa (sintomatikoa) - Bigarren mailako prebentzioa. Helburua: gaixotasunaren biziera eta ondorioak atzeratzea eta pronostikoa hobetzea. Jarduerak: tratamendua, jarraipena.
Aldi postklinikoa - Hirugarren mailako prebentzioa. Helburua: bizi-kalitatea hobetzea, progresioa atzeratzea eta ezgaitasunak saihestea. Jarduerak: fisioterapia, errehabilitazioa eta laguntza psikologikoa.

Erretikulo endoplasmikoa: Proteinak bideratu. Lipidoak sintetizatu.
Erribosomak: Proteinak sintetizatzen dituzte.
Mitokondriak: Energia lortu, arnasketa zelularraren bidez.
Golgiren aparatua: Proteinak eta lipidoak eraldatu, sailkatu eta paketatu, beraien helmugara bideratu ahal izateko.
Nukleoa: DNA gordetzen du eta zelularen jarduera kontrolatzen du.
Lisosomak: Zelularen barruko substantziak eta hondakinak digeritu (liseritu) eta degradatzen dituzte.

Garraio mota	Azpimota	ATP?	Norabidea (gradientea)	Adibidea
Garraio pasiboa	Difusio sinplea	Ez	Gradientearen alde	Molekula txikiak zuzenean mintzetik igarotzen dira (CO₂, O₂, alkohola).
Garraio pasiboa	Difusio erraztua	Ez	Gradientearen alde	Molekula polarrak kanalak edo proteinak erabiliz igarotzen dira (glukosa).
Garraio pasiboa	Osmosia	Ez	Gradientearen alde	Uraren mugimendua soluto gutxiagoko eremutik gehiagokora.
Garraio aktiboa	Ioi-ponpak	Bai	Kontzentrazio-gradientearen aurka	Proteina bereziek ioiak kontzentrazio txikienetik handienera eramaten dituzte (sodio-potasio ponpa).
Masa-garraioa (besikula bidez)	Endozitosia	Bai	Barrurantz	Mintza tolestu egiten da kanpoko partikula handiak besikula bidez zelulara sartzeko.
Masa-garraioa (besikula bidez)	Exozitosia	Bai	Kanporantz	Zelula barneko besikulak mintzarekin bat egiten dute substantziak (proteinak, hondakinak) kanporatzeko.