Mesopotamiaren historia eta zibilizazioaren ezaugarriak

Mesopotamiaren historia

K.a. IV. milurtekoan (k.a. 4000) sortu zen Mesopotamiako lehen zibilizazioa. Mesopotamia «ibaien arteko lurra» esan nahi du eta izen hori hartu zuen haren lurraldea Tigris eta Eufrates ibaien artean hedatzen zelako, Ekialde Hurbilean. Lurralde oso lehorra zen, baina lurrak ureztatzeko kanalak eraiki izanari esker oso nekazaritza emankorra garatu zen. Gainera, kokapen geografiko oso garrantzitsuan zegoen, Asia Txikiaren, Mediterraneoaren eta Siriaren arteko merkataritzarako.

Sumertar Aroa (3000 K.a.)

Lehen hiri‑estatuak eraiki ziren; independenteak ziren. Uruk bezalako hiri batzuk hedatu egin ziren eta beste batzuk menderatu.

Akadtar Inperioa (k.a. 2300)

Ingrediente garrantzitsua izan zen: Sargon erregearen gidaritzapean sumertar hiri‑estatuak menderatu eta akadtar inperioa sortu zuten.

Babiloniar Inperioa (k.a. 1800)

Hiriak nagusitasuna lortu zuen. Hamurabi erregeak gobernatzen zuen eta Babiloniar inperioa antolatu zuen; historiako lehen lege‑kodeetako bat promulgatu zuen.

Asiriar Inperioa (k.a. 1356 ing.)

Asiriarrek Mesopotamia osoa konkistatu zuten eta Mediterraneo inguruan ere eragina izan zuen. Aipatzekoak dira Asurnasirpal II. bezalako erregeen konkistak.

Neobabiloniar Inperioa (k.a. 612)

Kaldek (babiloniarrek) nagusitu ziren. Nabukodonosor II.a izan zen errege garrantzitsuena. Ondoren, persiarrek Asiria eta Kaldea inbaditu zituzten.

Gizarte egitura eta mailak

• Piramidea (erregea): botere gehien zuena; jauregietan bizi zen.
• Aristokrazia: errege familiakoak eta nobleak; lur gehienak zituzten.
• Apaizak: tenpluetan bizi eta erlijio errituetaz arduratzen ziren.
• Eskriba: irakurtzen, idazten eta zenbatzen zekiten bakarrak; produktuen kalitatea kontrolatzen zuten.
• Militarrak: lurraldea eta hiria defendatzen eta kontrolatzen zituzten.
• Nekazariak: erregearen edo tenpluaren lurrak lantzen zituzten; uzta zatitu egiten zen.
• Eskulangileak: lantegietan lan egiten zuten (bitxiak, armak, etab.).
• Esklaboak: saldu eta erosi egiten ziren; lan gogorrak egiten zituzten.
• Emakumeak: askeak edo esklaboak izan zitezkeen; lan egiten bazuten, askotan aitaren edo senarraren baimena behar zuten.

Idazkeren sorrera

Idazkeren sorrera: duela 5.000 urte agertu zen Mesopotamian. Gertaera hau historiaren sorrera kokatzeko une garrantzitsua da.

Lehenengo hiri txikiak sortu eta gero handitu egin ziren; ondoren inperioak sortu ziren (itzarmen edo gerren bidez). MESOPOTAMIAN – Tigris, Eufrates; EGIPTON – Nilo; INDIAN – Indo; TXINAN – Ibai Horioa eta beste ibaien ondoan zabaltzen ziren zibilizazioak. Hori dela eta, ibaien ondoan garatu ziren zibilizazio handi asko.

Lehen idazkera eta garapena

Hiri txikiak handitzen joaten zirenean informazioa erregistratu egin behar zen. Horregatik agertu zen lehen idazkera uniformea. Sumertarrek garatu zuten lehen ezagutzen den idazkera: hasieran oso irudi soilak ziren piktogramak, buztinezko xafletan. Ondoren, forma abstraktuago eta uniformea bihurtu zen.

Nola idatzi?

Lehenik kanaberarekin markak egiten zituzten buztinezko xafletan; gero eguzkitan utzi eta lehortzen utzi zituzten. Geroago sortu zen idazkera zuzenago eta sistematizatuagoa (idazkera kuneiformea).

Nolakoak ziren ibaietako zibilizazioak? Ezaugarriak

• Zibilizazioak kultura eremu zabala dira (hizkuntza, ohiturak, erlijioa, etab. partekatzen dituzte). Hala ere, ez dira homogeneoak; hainbat kultura bereizi daitezke barruan.
• Boterea erregearen eskuetan zegoen: legeak egiten zituen, armadaren burua izan zen eta erlijio‑eginkizun batzuk bete zituen. Funtzionario taldeak sortzen ziren lurraldea gobernatzeko, eta armada lurraldea babesteko.
• Gizartea oso hierarkizatuta zegoen: pribilegiatuak lur eta ondasun gehienen jabe; menderatuak, biztanleen gehiengoa.
• Eraikuntza‑lan handiak egiten zituzten: jauregiak, tenpluak eta hilobi handiak eraikitzen zituzten.

Arkitektura

Mesopotamiako eraikitzaileak trebeak ziren. Baina adobea (buztina) erabilita, haien eraikinen aztarnak urrunago agertu dira gaur egun. Haien konstruktoreek erabiltzen zituzten elementuetako batzuk: arkua eta ganga.

Eraikin garrantzitsuenak hirietan zeuden: tenpluak, etxeak, lorategiak, jauregiak eta ziguratak.

Jauregiak erregeen bizilekuak ziren; eraikuntza handiak eta luxuzkoak izan ohi ziren.

Babiloniako lorategi esekia munduko zazpi mirarietako bat izan zen.

Eskultura

Estatuak askotan txikiagoak ziren. Erregeak, jainkoak eta funtzionario garrantzitsuenak adierazten zituzten. Erliebeak oso garrantzitsuak ziren; gertaera nabarmenen eszena edo pertsonaia adierazten zituzten.

Mapak