Materialen Zientzia: Osaera, Propietateak eta Motak
1. Gaia: Materiaren Osaera
Materiaren Orokortasunak
- Materia: Mundu fisikoa eraikitzen duena da, zentzumenekin jaso eta neurtu daitezkeen kualitateak dituena.
- Masa: Materiaren kantitatearen neurri zuzena (F = m × a).
- Propietateak: Propietate intentsiboak eta kantitatearen araberakoak (extentsiboak) bereizten dira.
- Substantzia: Propietate intentsibo berak dituen materia.
- Substantzia purua: Osagai bakarra duena.
- Nahasketa: Bi osagai edo gehiagoren konbinazioa.
- Sailkapena: Elementu kimikoak eta konposatu kimikoak.
Atomoaren Egitura eta Historia
- Atomoa: Materiaren zatirik txikiena da, bere identitatea eta propietateak mantentzen dituena. 100 elementu baino gehiago ezagutzen dira, eta horietatik 90 naturan aurkitzen dira.
- Eredu historikoak:
- Thomson (1897): Elektroia aurkitu zuen; atomoa karga positiboko esfera gisa proposatu zuen.
- Rutherford (1909): Materiaren zatirik handiena hutsa dela frogatu zuen.
- Egitura: Nukleoa (protoiak eta neutroiak) eta elektroiak.
- Z (zenbaki atomikoa): Protoi edo elektroi kopurua.
- A (zenbaki masikoa): Protoi eta neutroi kopuruen batura.
- Isotopoak: Z berdina baina A ezberdina duten atomoak.
- Konstanteak: Protoi/neutroi masa = 1,66 × 10²⁴ g; Avogadroren zenbakia = 6,023 × 10²³.
- Mekanika kuantikoa: Elektroiak orbitaletan kokatzen dira, lau zenbaki kuantikoren bidez (n, l, ml, ms).
Lotura Atomikoak
Atomoak energia-maila egonkorragoa lortzeko elkartzen dira. Bi maila nagusi daude:
- Lotura ionikoa: Elektroien transferentzia gertatzen da; katioiak eta anioiak sortzen dira. Sare kristalinoak eratzen dituzte, urtze-puntu altuekin. Solido egoeran ez dira eroaleak.
- Lotura kobalentea: Elektroiak partekatzen dira; lotura oso sendoak edo ahulak izan daitezke.
- Lotura metalikoa: Hodei elektronikoa eratzen da. Ezaugarriak: dizdira, malgutasuna, harikortasuna eta eroankortasun handia.
- Van der Waals loturak: Molekulen arteko erakarpen-indar ahulak dira (polarrak edo dipolo induzituak).
Materiaren Agregazio Egoerak
- Solidoa: Forma eta bolumen propioa; ez-konprimagarria; kohesio handia.
- Likidoa: Bolumen propioa; jariakorra; isotropoa; ez-konprimagarria.
- Gaseosoa: Molekulak urrun; konprimagarria; ontzi osoa betetzen du; isotropoa.
Material Motak Egituraren Arabera
- Material metalikoak: Lotura metalikoak, egitura kristalinoa, eroale onak, malguak eta erresistenteak. Aleazioak osagai bat baino gehiago duten metalak dira.
- Material plastikoak: Molekula organiko handiak; termoplastikoak eta termoegonkorrak izan daitezke.
- Material zeramikoak: Lotura ioniko edo kobalenteak; gogorrak, isolatzaileak eta hauskorrak.
- Material konposatuak: Matrizea eta errefortzua konbinatzen dituzte propietate hobeak lortzeko.
Egoera Amorfoa eta Kristalinoa
- Egoera amorfoa: Atomoak zoriz kokatuta daude; isotropia perfektua (adibidez, beira).
- Egoera kristalinoa: Atomoak modu ordenatuan antolatuta daude sare kristalino batean.
- Zelda unitatea: Errepikatzen den oinarrizko unitatea (parametroak: a, b, c eta α, β, γ).
- Sare motak:
- CS (Simple Cubic): a=2R; 1 atomo; PF=0,52; KI=6.
- FCC (Face Centered Cubic): a=2√2R; 4 atomo; PF=0,74; KI=12.
- BCC (Body Centered Cubic): a=4R/√3; 2 atomo; PF=0,68; KI=8.
- HC (Hexagonal Compact): a=2R; 6 atomo; PF=0,74; KI=12.
- Kristalizazioa: Urtzea → nukleazioa → hazkundea. ΔT handiak grano txikiagoak eta erresistentzia handiagoa dakar.
Kristal Akatsak
Kristal perfektuak ez dira existitzen. Akats motak:
- Puntualak: Hutsuneak eta interstizialak.
- Lerro-akatsak (dislokazioak): Kuina eta helikoidalak.
- Bi dimentsiotakoak: Grano-limiteak.
Sistema Dispertsatuak eta Disoluzioak
- Sistemak: Fase dispertsatua dispertsio-gunean sakabanatuta. Suspentsioak (>10.000 Å), koloidalak (100–10.000 Å) eta molekularrak (<100 Å).
- Disoluzioak: Nahasketa homogeneoak (solutua + disolbatzailea).
- Fasea: Ezaugarri fisiko eta kimiko homogeneoak dituen sistema baten zatia.
Erreakzio Kimikoak
- Masaren Kontserbazioaren Legea: Erreaktiboen masa = produktuen masa.
- Doikuntza: Ekuazioak koefizienteekin doitzen dira, azpiindizeak aldatu gabe.
- Erreaktibo mugatzailea: Erreakzioa mugatzen duen osagaia.
2. Gaia: Propietate Mekanikoak
Trakzioa eta Konpresioa
Saiakuntza mekanikoak materialen propietateak zehazteko erabiltzen dira:
- Muga elastikoa: Deformazio iraunkorrik gabe jasan dezakeen tentsioa.
- Zurruntasuna: Deformazio elastikoekiko aurkakotasuna.
- Duktilitatea: Hautsi gabe plastikoki deformatzeko gaitasuna.
- Hookeren legea: σe = E × ε.
Gogortasuna eta Talka Saiakuntza
- Gogortasuna: Urradura eta marraduraren aurkako erresistentzia. Eskalak: Rockwell, Brinell, Vickers, Mohs (arrokak), Shore (plastikoak).
- Talka (Irmotasuna): Energia xurgatzeko gaitasuna. Charpy eta Izod probak erabiltzen dira.
Nekea eta Soinua
- Nekea: Karga aldakorren ondorioz sortzen den kaltea. S-N kurben bidez aztertzen da.
- Soinua: Uhin mekanikoa. Abiadura materialaren araberakoa da (altzairuan 6.100 m/s). Laneko gehieneko maila 85 dB-koa da.
Bero Transferentzia
- Kondukzioa: Kontaktuan dauden gorputzen artean.
- Konbekzioa: Fluidoen mugimenduaren bidez.
- Erradiazioa: Uhin elektromagnetikoen bidez, hutsean ere bai.
3. Gaia: Arrokak
Definizioa eta Sailkapen Geologikoa
- Arroka: Mineral baten edo gehiagoren agregatu solido naturala.
- Motak:
- Igneoak: Magmaren solidifikazioz.
- Sedimentarioak: Sedimentuen metaketaz.
- Metamorfikoak: Presio eta tenperatura bidez eraldatuak.
Propietateak eta Lanketa
- Fisikoak: Porositatea, dentsitatea, izotzkortasuna eta suarekiko erresistentzia.
- Mekanikoak: Konpresioan onak, trakzioan txarragoak.
- Lanketa: Zatiketa, arbastaketa, akabera eta leuntzea.
4. Gaia: Zeramika
Lehengaiak eta Prozesua
- Buztina: Silikato aluminiko hidratatua. Urarekin plastifikatzen da.
- Prozesua: Erauzketa → Nahastea → Moldeaketa → Lehortzea → Egostea (900°C-tik gora bitrifikazioa).
Produktuak
- Eraikuntzan: Adreiluak, teilak, gresa (iragazkaitza), loza eta portzelana.
- Errefraktarioak: Tenperatura oso altuak jasaten dituzten oxidoak.
5. Gaia: Beira
Egitura eta Propietateak
- Egitura: Silikatoen disoluzio solido amorfoa. %100 birziklagarria da.
- Ezaugarriak: Gardentasuna, gogortasuna, hauskortasuna eta isolamendu termiko zein akustikoa.
Beira Motak
- Sodio-kaltzikoa: Leiho arruntak.
- Tenplatua: Erresistentzia handikoa, segurtasunerako.
- Laminatua: PVB geruzarekin, isolamendu eta segurtasun handiagoa.
6. Gaia: Egurra
Osaera eta Motak
- Osaera: Zelulosa (%50), lignina (%30) eta hemizelulosa (%20).
- Motak: Koniferoak (bigunak), hostozabalak (gogorrak) eta tropikalak (trinkoak).
Hezetasuna eta Babesa
- Higroskopikotasuna: Hezetasunarekin uzkurtu edo puztu egiten da.
- Babesa: Tratamendu kimikoak (autoklabea) edo termikoak onddo eta intsektuen aurka.
- Sua: Karbonizazio-geruza babeslea sortzen du, barne-egitura denbora batez babestuz.