Marx eta Nietzsche: Erlijioa, Nihilismoa eta Supergizakia

Karl H. Marx: Erlijio-alienazioa

Karl H. Marx (1818–1883), pentsalari alemaniarra eta komunismoaren aitzindaria, bere lanean kapitalismoaren kritikatik abiatuta gizarte-aldaketa proposatu zuen. Bere teoriaren arabera, gizakiak zoriona lortu beharko luke ekintza produktiboan, bere trebetasunak modu aske eta sortzailean garatuz; baina kapitalismoak prozesu hori oztopatzen du. Marxen materialismo historikoaren arabera, historia baldintza materialen emaitza da, eta gizartearen antolakuntza ideologia eta materialaren ekoizpenaren arabera baldintzatzen da.

Marxek argudiatzen zuen historiako ekoizpen-moduetan—esklabotzan, feudalismoan edo kapitalismoan—bi klase nagusi egon direla: burgesia eta proletaratoa. Burgesiak produkzio-bideak kontrolatzen ditu, eta proletaratoak, bestalde, bere lan-indarra soldataren truke saltzen du. Kapitalismoan, burgesiak langileen esplotazioa handitzen du, eta horrek langileen alienazioa eragiten du: lana ez du betetzen sormenaren eta askatasunaren balio humanista; langilea merkantzia bihurtzen da, eta bere esentzia galtzen du.

Marxek alienazioa fenomeno ekonomikoaren atzean ideologia baten sorrera ere ikusiko zuen. Erlijioari dagokionez, erlijioa «herriarentzako opioa» dela esan zuen, langileei kontsolamendu faltsua ematen dien bitartean iraultza oztopatuz. Bere ustez, soluzioa erlijioaren desagerpena eta langileen kontzientzia altxatzea zen, kapitalismoaren aurkako iraultzaren bidez klaserik gabeko gizarte komunista eraikitzeko. Marxek, Komunisten Adierazpenean, langileen batasuna aldarrikatu zuen: «Munduko langileak, batu zaitezte!».

Kritika mendebaldeko zibilizazioari: Vitalismoa

Vitalismoak bizitza jartzen du erdigunean, ez modu biologiko soil batean, baizik eta bizitza sentimendu, grin eta afektuen multzo dionisiako bezala ulertuz—arrazoimenarekin ezin beti azal daitezkeenak (ikus Darwin, Schopenhauer). Bizitzan kontrako indarren etengabeko borroka dago (Heraklito, Hegel), eta jaiotza eta heriotza osagai nagusiak dira, elkarrekin nahasturik. Gainera, bizitza etengabe eraldatzen ari da (Heraklito).

Nietzschek vitalismoaren ikuspegitik, mendebaldeko zibilizazioa bi metodo erabiliz kritikatu zuen: metodo genealogikoa—mendebaldeko kulturaren gainbeheraren jatorria aztertzeko—eta metodo psikologikoa—erlijio, metafisika eta moralaren ezkutuko motibazioak agerian uzteko. Nihilismoa azpimarratzen du, eta kultura oinarri duten balioak suntsitu nahi ditu.

Nietzschek Plato eta Sokratesen platonismoa «gezur metafisiko handia» bezala kritikatu zuen. Sokrates eta Platonen arrazoiaren nagusitasunak zentzumenak pentsamenduaren aurkako balio bihurtu zituen. Nietzschek aldarrikatzen du bizitza eta errealitatea zentzumenaren eta aldakortasunaren bidez ulertu behar direla, mundu ideal faltsu batean oinarritu gabe. Bizitza irrazionala eta iheskorra da (Heraklito, Schopenhauer), eta mundu naturala onartu behar da.

Era berean, Nietzschek moral judu-kristaua kritikatu zuen, gizakia makurrarazi duen moral dekadente gisa. Vitalismoak aldarrikatzen du gizakiak bere bizitza eta helmuga barrutik bilatu behar dituela, kanpoko ideologia eta moralen menpe egon gabe.

Apolineoa eta dionisiakoa

Nietzschek, 1872ko Tragediaren Sorrera lanean, antzinako Greziako bi joera kontrajarriren arteko dinamika aztertzen du: apolineoa eta dionisiakoa. Bi joera hauek kontrajarriak izan arren elkar estimulatzen zuten Grezian, batzuetan bat nagusituz eta bestean bestea agertuz.

• Apolineoa: harmonia, perfekzioa, ordena, arrazoimena eta moderazioa adierazten ditu. Arteen bidez agertzen da, bereziki eskultura eta pintura; indibidualismoa eta arimaren aldeko jarrera adierazten du.
• Dionisiakoa: gorputzaren desira, intuizioa, kaosa, oinazea, kontraesanak eta bizitzaren alde irrazionala adierazten ditu. Koruan, dantzaren eta musikaren bidez agertzen da, non indibiduoa masarekin nahasten den.

Nietzschek genealogia-metodoa erabiliz bi joeren desorekaren kausa bilatzen du. Euripidesek apolineo-dionisiakoaren sintesia desegin zuela uste du, eta Sokratesek arrazoia nagusitu zuela tragediaren eta musikaren ordez. Platonek dionisiakoa arbuiatu zuen, eta horren ondorioz mendebaldeko kultura apolineo bihurtu zen, arrazoiaren nagusitasunean oinarrituz. Kristautasunak platonismoaren eraginak errepikatu zituen eta moral errepresibo bat garatu zuen; horrek, Nietzschek dioenez, mendebaldeko kultura dionisiakoa albo batera utzi eta bizitza «anemiko» bihurtu zuen.

Nietzschek, Wagner-en musikaren eta Schopenhauer-en filosofiarengatik, apolineoa eta dionisiakoa berriro batu zitezkeela proposatzen du; gizakiak bere balio propioak sor ditzake, existentziaren bi alderdiak kontuan hartuta. Nihilismo aktiboaren bidez, gizakia gainditzeko eta berritzaile izateko aukera ageri da.

Nihilismoa eta baloreen transmutazioa

Nihilismo hitzak «ezer ez» adierazten du, eta Nietzschek hiru metamorfosiaren teoria deskribatzen du, gizakiaren bilakaera simbolikoki azaltzeko, balio zaharretatik aurrera egin eta supergizakia lortzeko bidean. Teoria honek nihilismo motak azaltzen ditu:

1. Gamela (nihilismoa bizi-gainbehera gisa): Filosofia sokratikoak eta platonismoak apolineo eta dionisiakoaren arteko oreka haustea eta balioen alderantzizketa eragin zuten. Bizitza mundu faltsu batean bilatu zen, gorputzaren desiretatik uko eginez eta "ona" edo "noblea" kontzeptuak inbertituz. Gamela basamortuan dabilela irudikatzen da, balio horiek bizitza zapaltzen duten zama bezala.
2. Lehoi nihilista (nihilismo ezkorra edo pasiboa): Gizakiak moralaren jatorria hausnartzen duenean, sorkuntza historiko hutsa dela ulertzen du, eta "Jainkoa hil da" esapidearen ondorioz balio absolutuak galdu direla konturatzen da. Engainu hori ulertzean, gamela lehoi bihurtzen da: azken gizakia. Zentzuaren galera eta noraezak larritasuna eta ahultasuna eragin dezakete; hala ere, azken gizaki honek ordezkatzaile berriak bilakatzen ditu, adibidez historicismoa, erromantikaren zenbait alderdi, positivismoa eta baita marxismoaren interpretazio batzuk ere.
3. Haurra (nihilismo baikorra edo aktiboa): Nihilismo aktiboak balio zaharkituen hondamendia bizkortu eta areagotu egiten du; tradizio platoniko-kristauari uko egin behar zaio. Haurraren metamorfosiak inozentzia, desira aske eta sormen dinamikoa adierazten ditu: bizitzari baiezkoa ematen dion egoera sortzaile bat, eta hortik agertzen da supergizakia balioen transbalorazioarekin.

Nietzschek uste zuen mendebaldeko balio faltsuak transmutatu behar zirela; nihilismoaren alderdi positiboa balio faltsuen desagerpena eta balio berrien sorrera dela azpimarratzen zuen.

Kristautasunaren kritika, Jainkoaren heriotza eta Supergizakia

Nietzschek uste zuen kristautasuna bizitzaren beldurretik sortzen dela, eta bere moralak erresuminak elikatzen dituen menderatze-estrategia bat osatzen duela. Hori dela eta, Jainkoa eta haraindiko mundua asmatu ziren, eta bizitzaren dionisiako alderdiak mespretxatu ziren. Moralaren Genealogian (1887) kristautasunaren aurka agertzen da, adieraziz balio horiek mendebaldeko kulturaren dekadentzia sortzen dutela. Filosofiaren bidez proposatzen duen alternatiba da transbalorazioa, hau da, balio berriak ezartzea.

Antzitatean "jaunen morala" nagusi zen: indartsuen eta indibidualisten jokaera, goranzko bizitzaren adierazlea. Kristautasunak ordea moral aristokratico horiek alderantziztu zituen, eta indartsuaren aurkako balioak—obedientzia, apaltasuna eta gorputzaren errepresioa—sustatu zituen. Nietzschek moral kristaua «morroien morala» bezala kritikatu zuen; horrek kontzientzia txarra, kulpa eta lotsa zabaltzen zituen ahulen artean. Kristautasunak gizakia bekataria dela eta lurtar bizitzaren balioak mespretxatu behar direla bultzatu izana ere kritikatzen du.

Nietzschek "Jainkoaren heriotza" aldarrikatzen du, hau da, balio tradizionalen galera eta berreskuratze prozesuari ekiteko beharra. Supergizakiaren ideia agertzen da horren ondorio gisa: supergizakiak bizitzaren alde dionisiakoa onartzen du, eta amor fati—bizitzari beti baietz esatea—praktikatzen du, Schopenhauer-en pesimismoaren gainean botere-borondate sendoagoa sustatuz.

Botere-nahia eta betiereko itzulera

Nietzsche-ren iritziz, "gizakia gainditu beharreko zerbait da". Zaratustra (1883–1884) liburuan, profetak Jainkoaren Heriotzaren ondorioz sortzen den balio tradizionalen krisia aztertzen du. Nihilismoaren zentzua aurreko atalean deskribatutako hiru metamorfosietan islatu daiteke: gamela, lehoi nihilista eta haurra/supergizakia.

Supergizakia bizitzari bere guztizko baiezkoa ematen dion izaki bat da, eta bere ezaugarri nagusia botere-borondatea da. Botere-nahia autobetetze- eta osotasun-bilakarena da, bizitzaren indarra eta dionisiakoa goraipatuz. Betierko itzulera kontzeptuak Heraklitoren pentsamendua eta estoizismoaren eragina biltzen du: denbora ikuspegi ziklikoan aztertzen da, eta horrek historian ikuspuntu lineal edo teleologikoari aurre egiten dio.

Nietzsche-ren etika amor fati kontzeptuarekin lotzen da: bizitzari baiezkoa ematea eta une bakoitza aukera berri gisa hartzea. Kairos kontzeptutik hartuta, une bakoitza bizitzeak duen balioa azpimarratzen du. Bizitzaren tragedia eta sufrimendua onartu behar dira, baina betiere bizitzari baiezkoa ematea da helburua. Supergizakiaren agerpenak mundu nihilista berria irekitzen du, non orainaren eta imajinazioaren balioa nabarmentzen den.