Kanpoko Ekin Geologikoak eta Erliebearen Formak

Erliebea Modelatzen duten Faktoreak

Arroka mota

Lurraren erliebea arroketan modelatzen da. Urak errazago higatuko du trinkotasun gutxiko arroketan (buztinetan, adibidez) edo uretan oso disolbagarriak direnetan (igeltsuetan). Aldiz, erliebe desberdinak sortuko ditu arroka disolbaezinetan (kuartzitetan).

Klima

Klimaren arabera, eragile geologiko batek (gainazaleko urek, haizeak...) edo besteak eragin nabarmenagoa izango du eremu jakin batean, higadura, garraio eta sedimentazio prozesuen bidez formak sortuz.

Materialen egitura

Batzuetan, arrokek tolesturak edo hausturak jasan dituzte. Horrek, arroka mota bera izan arren, erliebe desberdinak sortzen ditu, arrokak geruza edo estratu horizontaletan daudenean sortzen direnekin alderatuta.

Erliebe Karstikoa

Gainazaleko forma karstikoak (Exokarsta)

Kareharriaren gainazalean bidea egiten duen urak pixkanaka-pixkanaka arroka disolbatzen du, eta zulo batzuk sortzen ditu; lenar esaten zaie. Euri-ura biltzen den leku jakin batzuetan, kareharriaren disoluzioak ingerada zirkularreko eta enbutu formako sakonuneak sortzen ditu; dolina dute izena. Hainbat dolina elkartzen direnean, ubalak sortzen dira. Ibaiek ibar estu eta sakonak sortzen dituzte beren ibilbidean: zintzurrak. Horien bihurguneei, berriz, haitzarte esaten zaie.

Lurpeko forma karstikoak (Endokarsta)

Urak kareharria disolbatu eta hainbat hodi edo bide sortzen ditu: batzuk bertikalak dira, leizeak, eta beste batzuk horizontalak, galeriak. Galeriak zabalduz haitzuloak sortzen dira. Haitzuloen barruan, sabaitik erortzen den urak karbono dioxidoa galtzen du, eta tanta bakoitzak kaltzio karbonato kantitate txiki bat uzten du. Horrela sortzen dira sabaitik zintzilik dauden estalaktitak. Lurrera iristean, tantek disolbatuta zeramaten kaltzio karbonatoaren beste zati bat uzten dute, eta horrela sortzen dira lurretik gorantz hazten diren estalagmitak. Estalaktita bat eta estalagmita bat elkartzen direnean, zutabeak sortzen dituzte.

Forma karstikoen sailkapena

• Endokarsta: Mendigune karstikoaren barnean sortutako formak.
• Exokarsta: Kanpoko gainazalean kareharriaren disoluzioaren eraginez sortutakoak.
• Forma suntsitzaileak: Kareharria disolbatzean sortuak (adibidez, galeriak).
• Forma eraikitzaileak: Disolbatutako kaltzio karbonatoa hauspeatzean sortuak (adibidez, estalaktitak).

Granitozko erliebea

Boloen anabasaren eraketa

1. Granitoa hondatzea: Ura granitozko blokeen arteko pitzaduretatik sartzen da eta arroka deskonposatzen du, hondar bihurtuz. Hondar hori blokeen artean geratzen da.
2. Boloak eratzea: Deskonposizioak gehiago eragiten die ertzei, eta, ondorioz, granitozko blokeak biribildu egiten dira.
3. Boloen anabasa sortzea: Urak edo haizeak blokeen arteko hondarra kentzean, boloak bata bestearen gainean pilatuta geratzen dira.
4. Lurzoru hondartsua sortzea: Urak garraiatutako hondarrak (kuartzo-kristalak, mika-hondakinak eta feldespatoa) metatu egiten dira beheko eremuetan, lurzoru hondartsuak sortuz.

Granitozko forma bereizgarriak

Granitozko boloen anabasak sortzen duen erliebeari haitz biribilen multzoa esaten zaio. Batzuetan, egitura isolatu handiak sortzen dira, domoak, erliebean oso nabarmenak direnak.

Kanpoko prozesu geologikoak

Eguzki-energiak aktibatzen dituen kanpoko eragile geologikoak honako hauek dira: gainazaleko ura, glaziarrak, haizea eta itsasoa. Eragile horiek eragindako prozesuak (meteorizazioa, higidura, garraioa eta sedimentazioa) dira kanpoko prozesu geologikoak.

Gainazaleko uren ekintza geologikoa

Uharren zatiak

• Harrera-arroa: Goiko eremua da. Bertan, uharrak sortzen dituen ur-lasterrak bildu eta bideratzen dira.
• Hustubide-kanala: Tarteko ibilgua da. Harrera-arroan bildutako ura eta higatutako materialak bertatik igarotzen dira.
• Deiekzio-konoa: Uharrak aurreko bi tarteetan higatutako eta garraiatutako materialak jalkitzearen ondorioz sortutako kono-formako metaketa da.

Ibai-haranen sorrera

Ibai guztietako urek ibilgua higitzen dute, eta harana gero eta zabalagoa eta sakonagoa egiten dute. Bi faktore nagusik eragiten dute higatzeko ahalmenean:

• Emaria: Zenbat eta ur kantitate handiagoa eraman, orduan eta handiagoa izango da ibaiaren higatzeko ahalmena.
• Malda: Zenbat eta handiagoa izan malda, orduan eta azkarrago ibiliko dira urak, eta higadura biziagoa izango da.

Haranaren forma ibaiaren ibilguaren arabera

• Goi-ibilbidea: Ibaia mendien artean doa. Maldak handiak direnez, haran sakon eta estuak sortzen ditu, V formakoak.
• Erdiko ibilbidea: Lurrak malda txikiagoa du. Ibaiaren abiadura moteldu egiten da eta ibilgua zabaldu egiten da.
• Behe-ibilbidea: Harana oso irekia da. Ibilguak bihurgune zabalak egiten ditu (meandroak) eta, uholdeak daudenean, ura zabaldu egiten da uholde-lautada sortuz.

Ibaien ekintzaz sortutako erliebe-formak

• Higaduraz sortutakoak: V formako haranak, adibidez.
• Sedimentazioz sortutakoak: Uholde-lautadak, kono alubialak eta ibai-ahoetako deltak.
• Forma mistoak (higadura eta sedimentazioa): Meandroak eta ibai-terrazak.

Lurpeko uren ekintza geologikoa

Uraren infiltrazioa

Ura lurraren poroetatik eta pitzaduretatik iragazten da, eta, grabitatearen ondorioz, barrurantz joaten da.

Lurpeko uren banaketa

• Asetze-eremua: Poro eta arraila guztiak urez beteta dauden eremua da.
• Aireztapen-eremua: Asetze-eremuaren gainean dago, eta poroetan airea eta ura daude.
• Maila freatikoa: Asetze-eremuaren goiko muga da.

Lurpeko uren zirkulazioa

• Abiadura: Lurpeko ura gainazalekoa baino askoz motelago mugitzen da.
• Ibilbidea: Bidea oztopatzen dioten arroka iragazgaitzek baldintzatzen dute.
• Banaketa: Gainazaleko urak ez bezala (ibilgu mugatuetan), lurpeko urak eremu zabalak har ditzake.