Iruteko makina

1 INDUSTRIA IRAULTZAREN HASIERA.Industria iraultzaren kontzeptua.Industria iraultza ekoizpeneko prozesuaren masiboki makinak erabiltzen astearen ondorioz sortu ziren aldaketa ekonomiko eta sozial garrantzitsuen multzoa da. Britania handian hasi zen, XVIII.Mendearen bigarren erdian, nekazaritza-ekonomikotik ekonomia industrialdera eta landa-gizartetik hiri-gizartera igaro. Lehen industria iraultza, 1760. Bigarren industria iraultza, 1870. Iraultza demografikoa.Hazkunde demografiko handi eta jarraitu bat hasi zen. Arrazoi nagusia: heriotza-tasak behera eta jaiotza-tasak gora. H-T goraren arrazoiak:1-izurri epidemiek behera 2-elikadura hobetu 3-aurrerapenik higienoan 4-osasungintzan hobekuntzak (baztangaren txertoa). Nekazaritza eta industruan eskajiak gora eta langile gehiago.Nekazaritza-iraultza.Elikagaien eskariak gora, ondorioz, berrikuntzak aplikatu nek eta abel. 1-Nekazaritzarako teknikak hobetu. Norfolk sistema (txandaka). Burdinazko goldea erabili eta makina berriak garbitu (ereiteko makinak, garia jasotzekoak...). 2-Nekazaritzako egiturak eraldatu. Herri-lurrak izateari utzi, jabetza pribatua bihurtu. Burgesiak lursailak erosi, inbertitu eta irabaziak lortu. 3-Erreformak abeltzaintzan. Abelburuak areagotu. Lehenengo sektorearen ekoizpenak gora, XVIII.Mendean. Diru-sarrerak handiagotu, aurreztu, kapitala sortu. Pentsaera berri bat.Beste baldintza batzuk Britania Handian hazkunde ekonomikoa gertatzea erraztu: 1-Merkatu zabalak. Britania handikoek barne merkatu sendoa, komunikazio bide onak eta aduanik ez. 2-Pentsaera berri bat. Inbertitzeko, enpresa-arriskutsuak hartzeko. 3-Burdina-meatze eta ikatz-meatze ugari zeuden, eta burdina eta ikatza beharrezkoak ziren fabrika berriak martxan jartzeko. 2 LEHEN INDUSTRIA IRAULTZA.Lantegietatik fabriketara.Lanak lantegi txikietan egiten ziren. Eskulangile bakoitzak objetuak osorik ekoizten zituen eta bere lan-erritmoa kontrolatzen zuen. Zenbait makina asmatu, britania handian; makina horiek leku handia ere inbersio garestiak behar. Fabrikak sortzen hasi, James Wattek lurrun-makina patentatzean. Fabrikak eraikitzean langile bakoitza ekoizpen-prozesuko zeregin jakin batean espezializatu behar zuen (lan banaketa). Lan-banaketak produktibitatea areagotu eta produktuen prezioak jaitsi zituen. Sektore nagusiak: ehungintza.Kotoi-industria lehena berrikuntza teknikoak gehitzen (ehungailu mekanikoa). Makinak lurrunaren bidez mugitzen hasi zirenenean, ekoizpena asko hasi zen. Britaniar ehunak merkeak eta kalitate onekoak ziren, oso azkar zabaldu ziren nazioarteko merkatuetan. Ehungintzaren garapenak beste jarduera batzuk ere  sustatu ziren; adb:nekazariak.

Sektore nagusiak: industria siderurgikoa.Britania handiko burdina kalitate txarrekoa zen. Basoetatik hurbil zeuden galdategietan ekoizten zen; egur-ikatza basoetatik lortzen zen eta burdina gehiena inportatu suediatik. XVIII.Mendearen hasieran, koke-ikatza(harrikatza), erabili zuen lehen aldiz burdin mea galdatzeko. XVIII,mendearen amaiera aldera, kalitate oneko burdina finduzko lingoteak eskala handian ekoizteko prozedura berru bat patentatu zuen. Labe garai modernoak eraiki.

Liberalismo ekonomikoa.Mendebaldeak doktrina ekonomiko berri bat zabaldu zen:liberalismoa. Adam Smith. Askatasun ekonomikoaren printzipioak zuzendu behar zuen ekonomiaren jarduera; enpresak sortzeko, langileak kontratatzeko eta produktuen prezioak eta baldintzak finkatzeko askatasun osoa utzi behar zen. Estatuak ez zuen ekonomian parte hartu behar, merkatua berez doitzen zen. Eskaintzaren eta eskariaren legeak erregulatzen zituela produktuen prezioak eta langileen soldatak. Adam Smith lan-banaketaren alde zegoen; langile bakoitza ekoizpen-prozesuko fase batean espezializatzearen alde.3 GARRAIOEN IRAULTZA.Nabigazioaren garapen handia.Britania handiko industria-ekoizpena oso azkar hazi zen; beraz, garraiobide azkar eta seguruak behar izan zituzten, fabriketara hornigaiak iristen zirela eta salgaiak ongi banatzen zirela bernatzeko. XVIII.Mendean, errepide bidezko garraioa deserosoa, motela eta arriskutsua zen. Ibaiko garraioa lehorrekoa baino merkeagoa eta seguruagoa zen. Hainbat kanal egin ziren, salgai kantitate handiak garraiatzeko, hala nola, ikatza. Lurrun-makina laster aplikatu zen nabigazioan. Lurrunontziek ibaietatik nabigatzeko soilik balio zuten. Trenaren aroa.Trena sortzeko, industria iraultzako bi aurrerapen elkartu behar izan ziren: lurrun-makina (propultsatzeko) eta burdina (trenbideak eraikitzeko). 1814an, George Stephenson inglesak lurrunezko tren-makina bat eraiki zuen, zamak ikatz-meatze batzuetatik beste batzuetara garraiatzeko. 1830ean, bidaiarien garraio erregularrerako lehen tren-linea irei zen, (liberpool eta manchester artean). Trena gero eta garraiobide azkar, seguru eta merkeagoa bihurtu. Zeharkatzen zituen tokietako industralizazioa sustatzen lagundu zuen.

Trenbideak azkar ugaritu ziren mundu osoan.

Garraioen iraultzaren ondorioak.Garraiobide berriak azkarragoak, seguruagoak eta zama-edukiera handiagokoak ziren, eta ondorio ekonomiko eta sozial handiak izan: 1-meatzaritza, metalurgia eta siderurgia gehiago garatu 2-merkataritza garatu, bidaia-denborak eta garraio-kastuak murriztu 3-munduko ekonomia espezializatzeko bultzatu 4-egunerroko bizitza aldatu. Dieta hobetu, elikagai galkorrak. Garraio baitzitezkeen eta emigrazioa erraztu.

4 BIGARREN INDUSTRIA IRAULTZA.1870etik aurrera, bigarren industria iraultza hasi.Energia-iturri eta industria berriak.Bi energia-iturri berri: 1-elektrizitatea. Industrian aplikatu zen, makinak mugitzeko, komunikabodeak 2-petrolioa, automobiletan erabiltzeko eztanda-motorra asmatu zenean, petrolioak garrantzi handia hartu zuen. Siderurgia, industria kimikoa eta industria elektrikoa nagusitu. 1-siderurgia 2-industria kimikoa. Farmaziako gaiak, produktu sintetikoak, dinamita… 3-industria elektrikoa. Elektrizitatea ekoizpen eta helarazten hastean, industria han garatu zen.  Estatu batuetan eta alemanian hazi ziren nagusiki.

Enpresa handia eta banku modernoa.Industria iraultzaren hasiera, enpresa txikiak. Irabaziekin makina berriak erosteko eta langileek kontratatzeko. Sozietate anonimoak sortu. Kapitala akziotan zatitu eta burtsatzen negoziatu, erosi zutenak bazkide bihurtu. Bankuak elementu garrantzitsu bihurtu ziren. Dirua mailegatzen zieten enpresei, horrela, finantza kapitalismoa sortu.

Ekoizpen-sistema berritzaileak.Ekoizpena handitzeko sistema berriak aplikatu ziren. Taylorismoa sortu, ekoizpen-prozesua zeregin txikitan banatzen zen eta bakoitzaren iraupena kronometratzen zen. Henry Forder kateko lana aplikatu zuen bere auto-fabriketan. Produktuak langiletik langilera igaro, muntaketa-katean zehar. Serieko ekoizpena aplikatu zuen, eta prezioak jaiska lortu zuen. Inbersio handiak egiteko beharra eta merkatuek kontrolatzeko nahia zirela eta, enpresa askok bat egin zutenedo akordioak sinatu zituzten.

5 INDUSTRIALIZAZIOK BIZTANLERIAN ONDORIOAK.Hazkunde demografikoa.XIX.Mendeak Europako biztanleriaren hazkundea bizkortu. Kausak: 1-heriotza tasa jaitsi -> medikuntzako aurrerapenak eta higiene eta elikaduran hobekuntzen ondorioz. Zaborbilketa eta edateko uraren hornikuntza. Bizi itxaropena luzatu: 1800-35urte->1900-50urte. 2-Jaiotza-tasak altua izaten jarraitu zuen-> irau.Tzak egoera ekonomikoa hobetu, bikoteak lehenago ezkondu eta seme-alaba gehiago izan.

Migrazio handien garaia.Industria iraultzak nekazaritza-lanen mekanizazioa bizkortu zuen, eta hirietan pilatzea eragin zuen. Nekazari asko hirietara. Iritartze-prozesu handia Europan. Hiriek ez zuten nekazari-exodo guztia hartzeko ahalmenik. Garraioen iraultzak biztanleen mugimendu horiek asko erraztu zituen. Ozeanoaren beste aldera egindako migrazioetan, zenbait bolada. Europar gehienek Ameriketa emigratu, baina estatu batuak izan ziren helmuga nagusia. Australia eta zelanda berrira ere emigratu zuten askok.