Iraultza Liberalak eta Nazionalismoa (XVIII-XIX. Mendeak)

I. Iraultza Liberalen Ondorioak eta Ezaugarriak

Iraultzek eragindako aldaketa nagusiak

• Politika Eremua: Iraultzek absolutismoari amaiera eman zioten, eta burgesiak kontrolatutako erregimen liberala sortu zen.
• Ekonomia Eremua: Industria Iraultzak, nekazaritzan oinarritutako lehenagoko ekonomiaren ordez, industrian eta hirietan finkatutakoa eragin zuen.
• Gizarte Eremua: Pribilegioetan eta jaiotzan oinarritutako gizartearen ordez, klase-gizartea sortu zen, aberastasunaren eta merituen arabera neurtutako pertsonen balioan oinarrituta.

Estatu Batuetako Independentziaren Zergatiak

Kolonoek ez zuten ordezkaritzarik Britainiar Parlamentuan, eta merkataritzan Britainia Handiaren mende zeuden. Gainera, ezin zituzten okupatu kolonien mendebaldeko lurralde zabalak, britainiarrenak baitziren.

Iraultza piztu zuen txinparta britainiarrek beste zerga batzuk ezartzeko ahalegina izan zen. Kolonoek ezetza eman zieten zergei, haien botorik gabe ezarri zirela argudiatuz.

Frantziako Iraultzaren Oinarri Ideologikoak

XVIII. mendearen bigarren erdian, Ilustrazioak absolutismoa deuseztatzeko ideiak eman zituen, eta Estatu Batuetako Iraultzak ideia horiek bideratu zitezkeela erakutsi zuen.

Asanblea Konstituziogilearen Lana

Asanblea Konstituziogileak feudalismoa abolitu egin zuen, jaunen eskubideak ezeztatuz eta Elizaren ondasunak nazionalizatuz. Gainera:

• Askatasuna, jabetza eta legearen aurreko berdintasuna aldarrikatzen zituen Gizakien eta Herritarren Eskubideen Adierazpena idatzi zuen.
• 1791ko Konstituzioa prestatu zuen. (Jatorrizko testuan 1891 jartzen zuen, 1791 izan beharko luke)

Napoleonen Erreformak eta Baketzea

Napoleonen jarduerarik garrantzitsuenak herria baketzea eta barruko erreformak egitea izan ziren. Herria baketu zuen muturreko oposizioa deuseztuz, erbesteko nobleziari itzultzen utziz eta Aita Santuarekin Konkordatua sinatuz.

Konkordatuan, erlijio katolikoa onartzen zen, Iraultzan zehar elizakoei kendutako lurrak ez eskatzearen truke.

Liberalismoaren Oinarriak

Liberalismoak banakoen askatasunaren alde egiten zuen, eta ez zituen monarkien aginte absolutua eta estamentuzko gizartea onartzen. Hauek ziren bere printzipio nagusiak:

• Nazioaren burujabetasuna.
• Aginte banaketa.
• Erlijio tolerantzia.
• Erregimen konstituzionalak ezartzea.

1848ko Iraultzak: Eskakizun Sozialak

1848ko iraultzetan herriak parte handiagoa izan zuen. Frantzian Bigarren Errepublika aldarrikatu zen, eta iraultzak izan ziren Prusian, Austria-Hungarian, Germaniar Konfederazioan eta Italiako estatu batzuetan.

Iraultzaileek eskakizun hauek egin zituzten:

• Eskubide handiagoak eta herriaren burujabetasuna.
• Gizonezkoen sufragio unibertsala.
• Gizarte berdintasuna eta hobekuntzak.

II. Glosarioa: Kontzeptu eta Pertsonaia Garrantzitsuak

Iraultza

Estatu baten aurreko egoera politiko, ekonomiko eta sozialaren berehalako aldaketa sakona helburu duen ekintza.

Klase-Gizartea

Aberastasunaren eta merituen arabera neurtutako pertsonen balioan oinarrituta dagoen gizartea.

Iraultza Politikoa

Agintea eskuratzeko eta beste sistema politiko bat ezartzeko jarduera bortitza.

Versaillesko Bakea

Yorktowneko garaipenaren ondoren Estatu Batuetako independentzia onartu zen bakea.

Errepublika Federala

Bozkatuz aukeratutako presidentea buru duen estatu-forma.

Luis XVI.a

Frantziako erregea, Estatu Orokorrak deitu zituena eta Konbentzioak gillotinan hil zuena.

Estatu Orokorrak

Zergak onartzeko gaitasuna zuen hiru estamentuetako ordezkariek osatzen zuten erakundea.

Asanblea Nazionala

Hirugarren Estatuak, iraultza hasi baino lehen, eratu zuten asanblea.

Asanblea Konstituziogilea

Asanblea Nazionalak konstituzioa onartzea erabaki ondoren sortu zen asanblea.

Bastilla

Pariseko gotorleku eta espetxea.

Asanblea Legegilea

Konstituzioa onartu ondoren Asanblea Konstituziogilearen lekua hartu zuena.

Girodinak

Iraultzaile moderatuak.

Jakobinoak

Iraultzaile erradikalak.

Sans-Culotteak

Herri taldeek Frantziako Iraultzaren garaian hartu zuten izena.

Konbentzioa

Asanblea Legegileak arazoei aurre egiteko izendatu zuen asanblea.

Kontsulatua

Direktorioaren ordez hiru kontsulek osatutako gobernua.

Kode Zibila

Iraultzan lortutakoa biltzen zuen Napoleonek egindako kodea.

Konkordatua

Aulki Santuaren eta estatu baten arteko harremanei buruzko paktua edo ituna.

Plebiszitua

Gobernuak herriari egindako kontsulta.

Blokeo Ekonomikoa

Beste batek edo beste batzuek erabakitako lurralde bat ekonomiaren eta merkataritzaren eremuan isolatzea, helburu jakinak lortzeko (adibidez, errendizioa lortzeko).

Luis XVIII.a

Napoleon Elba uhartera deserriratu zutenean Frantzian monarkia ezarri zuena.

Santa Helena

1821ean Napoleon hil zen uhartea.

Waterloo

Napoleonek Elba uhartetik ihes egin ondoren aliatuek behin betiko garaitu zuten bataila.

Aliantza Santua

Antzinako Erregimena defendatzeko Austriak, Prusiak eta Errusiak 1815ean sortu zutena.

Liberalismoa

Banakoen askatasunaren alde egin zuen ideologia politikoa.

Nazionalismoa

Pertsonen bizitzaren funtsezko esparrua nazioa dela aldarrikatzen duen ideologia.

Nazioa

Hizkuntza edo kultura komunak dituen erkidegoa.

Karlos X.a

1830eko Iraultzan Frantziako agintetik kendu zuten erregea.

Luis Filipe Orleanskoa

1830eko Iraultzan Karlos X.a erregearen ordez jarri zuten erregea.

Viktor Emanuel II.a

Italiaren batasunaren protagonista izan zen Sardiniako eta Piemonteko erregea.

Garibaldi

Bi Sizilietako Erresuma konkistatu zuen iraultzailea (Giuseppe Garibaldi).