Inperialismoa eta kolonialismoa: arrazoiak, banaketa eta ondorioak

1. Inperialismoaren Arrazoiak

1.1. Europa Mendeatzailea

• Industria Iraultzaren ondorioz, Europako herrialde nagusien ekonomia eraldatu zen.
• Nagusitasun militarra baliatuz, Europak mundua menderatzeari ekin zion, Afrikako eta Asiako lurraldeak okupatuz eta inperio kolonialak sortuz.

1.2. Kolonialismoaren Arrazoiak

• Faktore ekonomikoak: Merkatu berrien beharra, lehengaiak prezio onenean eskuratzea eta kapital-soberakinak inbertitzea.
• Faktore demografikoak: Europako hazkunde demografikoak emigrazioa bultzatu zuen bizi-baldintzak hobetzeko.
• Faktore politikoak: Europako mugen egonkortasunak kanpoko hedapena sustatu zuen, eta interes estrategikoek lehia areagotu zuten.
• Faktore ideologikoak: Europak beste herrialdeak "zibilizatzeko" betebeharra sentitzen zuen, eta arraza zuriaren nagusitasuna aldarrikatzen zuen.
• Faktore erlijiosoak: Misioak sortu ziren erlijio "primitiboak" zituzten herriak kristautzeko.
• Faktore zientifikoak: Zientziarekiko jakin-minak espedizio zientifikoak eta geografia-elkarteak sustatu zituen.

Aurrerakuntza teknikoek, lanaren antolamenduak, bankuek, ekoizpenaren eta merkataritzaren hazkundeak eta garraiobideen hobekuntzak inperialismoa bultzatu zuten.

2. Kolonien Konkista, Antolakuntza eta Ustiapena

2.1. Esplorazioa eta Konkista

• XIX. mendearen erdialdean, Afrikako, Asiako eta ozeanoetako barnealdea ia ezezagunak ziren.
• Europako herrialdeek bidaia zientifiko eta esplorazio geografikoak antolatu zituzten, britainiarrek eta frantsesek aurre hartuz. Livingstone eta Stanley esploratzaile ezagunak izan ziren.
• Lurralde berriak azkar eta erraz konkistatu ziren, nagusitasun militarra eta teknikoa baliatuz, eta tribuen arteko barne-lehiez aprobetxatuz.

2.2. Kolonien Antolakuntza

• Ustiapenerako koloniak: Gobernadore batek, agintari militarrek eta funtzionarioek administrazioa eta ordena mantentzen zuten. Ustiapen ekonomia ezarri zen, non kolonizatzaileek lurrak eta meategiak bereganatzen zituzten, eta bertakoak eskulana oso merke gisa erabiltzen ziren. Koloniek ezin zuten beste herrialdeekin traturik egin.
• Jendeztatzeko koloniak: Zuriek zenbait kolonietara emigratu eta behin betiko geratu ziren, metropoliek autonomia handiagoa onartuz. Adibide dira Kanadako eta Australiako domeinuak, eta Aljeria Frantziarentzat lurralde nazionaltzat hartua.
• Protektoratuak: Europarrek okupatu ondoren, indigenek gobernuan jarraitzen zuten, baina metropoliek gobernu paraleloa sortuz praktikan gailentzen ziren. Maroko eta Egipto dira adibideak.

3. Munduaren Banaketa

3.1. Afrika eta Asiaren Okupazioa

• Afrikaren banaketa: 1870etik aurrera Afrika kolonizatzen hasi zen, britainiarrek eta frantsesek aurre hartuz. Berlingo Biltzarrak (1884-1885) banaketa arautu zuen.
• Asiaren banaketa: Mendebaldeko Europako herrialdeek eta beste potentzia batzuek (Errusia, AEB, Japonia) okupatu zuten. Txina merkatu garrantzitsua izan zen, Opioaren Gerren bidez irekia eta boxerren errebolta bezalako gertakariak bizi izan zituena.

3.2. Inperio Kolonialak

• Britainiar inperioa: Munduko handiena, itsasbideak kontrolatzea helburu zuena. India zen kolonia nagusia.
• Frantses inperioa: Bigarren inperio nagusia, batez ere Ipar Afrikan eta Asiako hego-ekialdean (Indotxina) kokatu zena.
• Beste inperio batzuk: Errusiak, Herbehereek, Portugalek, Alemaniak, Italiak, Belgikak eta Espainiak ere inperio kolonialak izan zituzten, neurri ezberdinetan.
• Europatik kanpoko inperio kolonialak: Estatu Batuek Ozeano Barerantz eta Kariberantz hedatu ziren, eta Japoniak Korea eta Taiwan okupatu zituen.

4. Kolonizazioen Ondorioak

4.1. Europako Aurrerakuntzak Aplikatu Izana Kolonietan

• Azpiegiturak (portuak, trenbideak, telefono-lineak) hobetu ziren, lur gehiago landu eta industriak sortu ziren.
• Higiene-neurriak eta ospitaleak ezarri ziren, izurrien eragina murriztuz.
• Ondorioz, heriotza-tasak behera egin zuen eta biztanleria hazi, baina elikadura eskasa arazo kroniko bihurtu zen askotan.

4.2. Aldaketa Ekonomikoak

• Kolonizatzaileek beraien interes ekonomikoak ezarri zituzten, diruan eta merkatuan oinarritutako ekonomia sustatuz.
• Lur asko kolonizatzaileen esku geratu ziren, eta bertakoek elikagaiak erosi behar zituzten, bizi-baldintza txarrak sortuz.
• Tokiko artisautza gainbehera joan zen, metropoliko produktu merke eta ugariak inportatzearen ondorioz.

4.3. Gizarte-Aldaketak

• Gizartearen egitura aldatu zen, eredu berriek tribuen bizimodua eta gizarte-hierarkia tradizionala eraldatuz.
• Gizarte koloniala bereizketa handiaren adierazgarri zen: metropoliko funtzionarioak eta kolonoak luxuzko etxebizitzetan bizi ziren, eta indigenak miseria gorrian.

4.4. Kultura-Aldaketak

• Europako hizkuntza, kultura eta ohiturak irakatsi ziren eskoletan, kultura indigenen nortasuna ahulduz (akulturazioa).
• Misiolariek kristautasuna eta Mendebaldeko sineskerak ezarri zituzten.