Humanoko ehunak: konektiboa, kartilaginoa, hezurra eta besteak

Ehun konektiboa

Ehun konektiboa (ehun konjuntiboa). Organoak inguratzen eta tendoiak osatzen ditu. Funtzioa: beste ehunak elkarrekin konektatzea eta sostengatzea. 4 ehun konektibo mota:

Laxo (ehun konektibo laxoa)

Laxo. Zelulartean kolageno zuntzak, zuntz elastikoak eta zuntz saretuak daude. Bere zelulak fibroblastoak (helduak direnean fibrozitoak bihurtzen dira), melanozitoak eta adipozitoak dira. Epitelioaren azpian (dermisa osatzen du) eta organoen artean dago.

Dentso (ehun konektibo dentsua)

Dentsoa. Zelularteko substantziak kolageno zuntz asko ditu. Zelulak fibroblastoak eta fibrozitoak dira. Tendoietan eta lotailuetan dago.

Elastikoa (ehun konektibo elastikoa)

Elastikoa. Zelulartean zuntz elastiko asko ditu. Organen hormetan dago (forma galtzea saihesteko), adibidez birikietan.

Erretikulatua (ehun konektibo erretikulatua)

Erretikulatua. Zelulartean zuntz saretu asko ditu. Adibidez, gibelean aurki daiteke.

Ehun kartilaginosoa

Ehun kartilaginosoa: belarrietan, sudurrean eta trakean dago. Funtzioa: euskarria ematea; gogortasuna eta malgutasuna ematen dizkio ehunari. Hezurrak artikulazioetan desplazatzea errazten du. Zelulartean kolageno eta zuntz elastikoak daude. Barruan ez dago nerbioziorik ezta odol-hodirik.

Hezur-ehuna

Hezur-ehuna hezurretan dago. Funtzioak: organismoa sostengatu, muskuluen euskarria izan eta organoak babestu. Zelularteko substantzia solidoa da, kaltziozko gatzez eta fosforoz aberatsa.

Hiru zelula mota

• Osteoblastoak: ez daude desberdinduak; zelularteko zati organikoa fabrikatzen dute.
• Osteozitoek: hezurra bizirik mantentzen dute (ehunak elikatzen dituzte) eta zelularteko substantziak mantentzen dituzte.
• Osteoklastoek: hezur-ehunen birsorkuntzan parte hartzen dute.

Zelula eta geruzetan antolatzen da (osteonak). Hezurrak bi ehun konektibo geruzaz estalita daude: periostioa (gainazalean) eta endostioa (barneko azaleko geruza).

Ehun adiposoa

Ehun adiposoa: zelularteko substantzian oso zuntz gutxi dago. Bere zelulak (adipozitoak) borobilak dira eta lipido tantak biltzen dituzte zitoplasman.

Ehun adiposo zuria

Ehun adiposo zuria. Helduetan nagusiena. Adipozito handiak eta lipido tanta handia dutenak. Funtzioak: energiaren erreserba eta kolpeen babesa. Azalaren azpian eta organo batzuk (bihotza, giltzurrunak) inguratzen ditu.

Ehun adiposo marroi

Ehun adiposo marroi. jaio berrietan nagusiena. Adipozito txikiagoak, lipido tanta txiki asko eta mitokondria ugari dituzte. Funtzioak: tenperatura mantentzea; jaio berrietan, odol-hodien inguruan eta lepoan aurkitzen da.

Odol-ehuna

Odol-ehuna. Funtzioak: substantzien garraioa, defentsa eta babesa, tenperaturaren erregulazioa. Zelularteko substanzia likidoa da eta odol-plasma deitzen da. Plasma horia-argiagoa da eta %90 ura, glukosa, gatz mineralak eta bestelako osagaiak ditu.

Zelula eta osagai nagusiak

• Eritrozitoak: odol-zelulen %99; odola gorria egiten dute. Nukleorik eta mitokondriarik gabeak. Funtzioa: oxigenoa garraiatzea (hemoglobina bidez).
• Leukozitoak: oso handiak, nukleoa duten borobilak. Funtzioa: immunitatea.
• Plaketak: nukleorik gabeak; koagulazio-faktoreak askatzen dituzte odol-hodiak apurtzen direnean. Funtzioa: koagulazioa.

Epitelio-ehuna

Epitelio-ehuna: zelula ez oso espezializatuak; zelularteko substantziarik gabea. Gorputzaren kanpoaldean (epidermisa) eta barrunbeetan (odol-hodiak, hesteak, etab.) dago.

Epitelioaren funtzio eta sailkapena

1. Estaldura-epitelioa — Funtzioa: gorputzaren kanpoaldea eta barrunbeak estali eta babestu; airearen filtrazioa ere laguntzen du.

2. Guruin-epitelioa — guruinak osatzen dute. Funtzioa: zelulek substantziak fabrikatu eta sekretatu.

1. Geruza-kopuruaren arabera

Bakuna, Geruzatua, Sasigeruzatua — gainazaleko geruza osatzen duten zelulen itxuraren arabera sailkatzen dira: lauak, kubikoak, zilindrikoak.

2. Guruinen motak

• Endokrinoak: fabrikatzen dituzten substantziak (hormonak) odolera zuzenean isurtzen dituzte (adibidez, tiroides).
• Exokrinoak: produktuak gorputzetik kanporatzen dituzte (adibidez, izerdi guruinak).
• Guruin mixtoak: endokrino eta exokrino zatia dute (adibidez, pankrea).

Muskulu-ehuna

Muskulu-ehuna. Funtzioa: estimulu egokiak jasotzean uzkurtzea eta mugimendua eragitea.

Muskulu mota nagusiak

Muskulu leuna

Muskulu leuna: zelula luzeak eta nukleo bakarrarekin. Ez dauka sarkomerorik, baina aktina eta miosina ditu. Mugimendu ez boluntarioak eta geldoak sortzen ditu.

Muskulu ildaskatu eskeletikoa

Muskulu ildaskatu eskeletikoa: zelula fusiformeak eta nukleo ugari dituzte. Ildaskak sarkomerorengatik agertzen dira. Mugimendu boluntarioak sortzen ditu.

Muskulu ildaskatu kardiakoa

Muskulu ildaskatu kardiakoa: zelula fusiformeak, nukleo bakarra eta mitokondria asko dituzte. Ildaskak sarkomerorengatik agertzen dira. Miokardioan dago.

Nerbio-ehuna eta glia

Nerbio-ehuna. Glia-zelulak neuronen nutrizioa zaindu, neuronak garbitu eta axoiak isolatzen laguntzen dute.

Glia-zelulen motak

• Astrozitoak: glia zelularik nagusiena; izar itxura eta luzapen asko dituzte; neurona eta odol-kapilarren arteko kontaktua errazten dute.
• Oligodendrozitoak: luzapen gutxiago dituzte; gorputz neuronalak eusten dituzte eta mielina-geruzak sortzen laguntzen dute sistema zentraleko nerbioetan.
• Mikroglia zelulak: txikiak eta mugikorrak; garbiketa eta defentsa funtzioak dituzte.
• Schwann zelulak: nerbio sistema periferikoan euskarri funtzioa dute; axonetan mielina-zorroa sortzen dute.

Digestio-aparatua: funtzioak eta egitura

Digestio-aparatuaren funtzioak: ingestioa, digestioa, xurgapena eta hondakinen eliminazioa egiten duten organoen multzoa da. Prozesu hauen bidez:

• elikagaien nutrienteak ateratzen dira zelulei emateko,
• digeritu ez diren substantziak eliminatzen dira.

Goiko digestio-hodiko atal nagusiak

Ahoa. Digestio-hodiaren sarrera da. Janariak jasotzeaz eta birrintzeaz arduratzen da. Hiru funtzio nagusi garatzen dira: murtxikatzea, listurik ez botatzea eta irenstea.

Faringea. Barrunbe muskulu-mintzduna, ahoaren atzealdean dagoena; goiko aldean sudur-barrunbearekin eta belarriarekin komunikatzen da, behean laringearekin eta hestegorriarekin. Funtzio bikoitza du: arnastutako airea eta jandako elikagaiak pasatzea.

Hestegorria. Bi esfinter ditu: goikoa (faringearen atzean) eta behekoa, esfinter kardiala, urdailaren alboan. Hestegorria trakea eta bizkarhezurraren artean kokatzen da. Hestegorria eta urdailaren arteko muga kardias izeneko muskulu edo esfinter bat da. Bere funtzioa boloa laringetik urdailera garraiatzea da peristaltika mugimenduen bidez.

Urdaila. Bi balbulak bereizten dira: kardioa (hestegorriarekin komunikatzen duena) eta piloroa (heste meharrarekin muga egiten duena). Mukosa gastrikoa oso garrantzitsua da: zuku gastrikoaren azidoetatik babesten du. Urdailean elikagaiak birrintzen dira digestio mekaniko (mugimendu peristaltikoak) eta kimiko (entzima digestiboak) bidez; azkenik, urdaileko edukia quimo izenarekin ezagutzen da.

Heste meharra. Urdailaren jarraian dago. Barrunbe abdominalaren zatirik handiena hartzen du eta biribilkatuta egoten da. Hiru zatitan banatzen da: duodenoa, jejunoa eta ileona.

Heste lodia. Heste meharraren gainean dago eta uzkiraino hedatzen da. Hiru segmentu ditu: itsua, kolona eta zuzena; uzkiaren bidez komunikatzen da kanpoaldearekin.