Harri Motak: Igneoak, Metamorfikoak eta Sedimentarioak

Harri Igneoak

Magmatik sortzen direnak, magma solidotzean. Magmaren tenperatura 700-1200ºC bitartekoa da.

Konposizioa

• Gasak
• Silikatoak

Harrien formazioan garrantzitsua

• Magmaren kokapena
• Magmaren ezaugarriak
• Kristalizazio prozesua

Motak

1. Estrusiboak (efusiboak edo bolkanikoak)

   Non? Plaka tektonikoen arteko mugetan, haustura handietan. Solidotze prozesua azkar gertatzen da. Oso azkarra bada, beira bolkanikoak (kristal gabekoak) sortzen dira.

   Adibidez: riolita, obsidiana, basaltoa, pumita.

   Taldeak

   • Metaketa masiboak: laba
   • Metaketa piroklastikoak: bonbak, lapilliak, errautsak

2. Intrusiboak

   Lurrazalaren barruan gertatzen direnean formatzen dira.

   Taldeak

   1. Filoniarrak

      Sakonera ertainekoak eta pitzaduretan. Kokapenaren arabera: sillak, dikeak. Azpibolkanikoak edo hipoabisalak ere deituak.

   2. Plutonikoak

      Sakonera handiagoetan, lurrazalaren barruan astiro hoztean sortuak. Kristal handiz osatutakoak dira.

      Motak (itxuraren arabera)

      • Batolitoak
      • Lakolitoak
      • Lopolitoak
      • Fakolitoak

Harri Metamorfikoak

Aurretik zeuden harrien eraldaketaren ondorioz sortuak dira, harri sedimentarioetatik, igneoetatik eta metamorfikoetatik. Eratzeko prozesua metamorfismoa da.

Harrietan aldaketak gertatzen dira ehunduran eta konposizio mineralean, konposizio orokorra aldatu gabe.

Adibideak

• Eskistoak (metamorfismo erregionalaren ondorioz)
• Kuartzitak (hareharrietatik sortuak, metamorfismo termikoaren ondorioz)
• Arbelak (pizarra edo arbel buztintsuetatik sortuak, metamorfismo erregionalaren ondorioz)
• Marmola (kareharritik sortua, metamorfismo termikoaren ondorioz)
• Gneisa (metamorfismo erregionalaren ondorioz)

Motak

1. Eskualdeko metamorfismoa

   Azalera handiko masetan gertatzen da, presio handien ondorioz. Mineralak lerrokatuak geratzen dira, eskistositatea edo orri/xingola egitura sortuz.

2. Lekuko metamorfismoa

   Eskualde txikiagotan gertatzen da.

   1. Ukipen metamorfismoa

      Tenperatura igoera, magma ondoan egoteagatik.

   2. Talka metamorfismoa

      Materiala talka baten ondorioz.

   3. Dislokazio edo kataklastiko metamorfismoa

      Deformazio handiengatiko presio igoera.

Harri Sedimentarioak

Lurraren azalean %70ean aurkitzen dira, baina planeta osoaren %5 baino ez dute osatzen. Sedimentuak eraldatzearen ondorioz sortzen dira. Materialak higatu, garraiatu eta pilatu egiten dira.

Non?

Sailkapen inguruneak: lakuak, itsas hondoa, hondartzak, estuarioak.

Hemen prozesu batzuk gertatzen dira, horien artean Diagenesia. Zertan datza? Sedimentoen trinkotzea, zementazioa, aldaketa mineralak eta berkristalizazioa.

Ezaugarriak

• Geruzetan antolatuta daude (estratoak), bakoitza adin batekoa.
• Fosilak dituzte.

Sailkapena

1. Detritikoak (klastoak)

   Detritus = higatua. Partikula bakoitzari klasto (ale) deritzo.

   Osagaiak

   • Bilbea: tamaina handiko klastoak.
   • Matrizea: klastoen arteko materiala.
   • Zementua: hutsuneak betetzen dituen substantzia.

   Sailkapena (ale tamainaren, itxuraren eta izaeraren arabera)

   • Ale tamaina: blokeak, harkoskoak, hartxintxarrak, hareak, limoak, buztina.
   • Partikulen itxura.
   • Izaera.

   Motak

   • Eruditak: konglomeratuak (borobildunak) eta bretxak (angelutsuak).
   • Hareharriak.
   • Lutitak.

2. Kimikoak (prezipitazioz sortuak)

   Uretan disolbatutako substantzien prezipitazioaren ondorioz sortuak.

   Prezipitazio harriak

   1. Karbonatodunak

      Osagaiak: ale eskeletikoak (bioklastoak), jatorri biologikokoak.

      • Kaltzio karbonatoa: kareharria (mineral nagusia: kaltzita).
      • Magnesio karbonatoa: dolomia (mineral nagusia: dolomita).

      Sailkapena

      • Itsasoetan: arrezifeak, estromatolitoak (bakterioz eta algaz sortuak).
      • Kontinenteetan: trabertinoak, estalaktitak, estalagmitak.

   2. Ebaporitikoak

      Gatzak prezipitazioaren ondorioz sortuak.

      Non? Lakuetan, itsaso txikietan.

      Mineral ugari: silbina, halita, igeltsua.

3. Organikoak

   Izaki bizidunen hondakinez osatuak.

   1. Ikatza

      Lakuetako goroldio eta garoen hondakinak.

      Motak (karbono kopurua kontuan hartuta)

      • Zohikatza
      • Lignitoa
      • Hulla
      • Antrazita (%90 karbono)

   2. Petrolioa

      • Egoera gaseosoan: gas naturala.
      • Likidoa: petrolio gordina.
      • Solidoa: asfaltoa, betuna.

      Jatorria: itsas hondoetan metatutako izaki planktonikoetatik, gero aldaketa kimikoak (“heltze” prozesua).

      Metatzean: hobiak, gordailu edo biltegiak (tranpetan gehienbat, failak).

      Kokaera (geruzetan)

      1. Gasa
      2. Petrolioa
      3. Ura