Gramática Galega: Vogais, Perífrases, Pronomes e Morfoloxía

Francés8,76 KB

1. Vogais Abertas e Pechadas

Vogais Abertas

  • As esdrúxulas (ex. médico).
  • Cando diptongan en castelán (ex. corvo - cuervo).
  • As que rematan en -el, -oi (-eis, -ois) (ex. papel, controi).
  • Cando van seguidas dunha consoante oclusiva (ex. bodega, petaca).
  • Cando rematan en -eio, -encia / -enza, -oide (ex. humanoide, diferenza).

Vogais Pechadas

  • Cando van nun diptongo decrecente (cando vai i ou u de 2ª vogal).
  • Infinitivos rematados en -er (ex. comer).
  • Terminacións -és, -or, -ón, -oso (ex. coruñés, doutor, cabezón, fermoso).
  • Cando van seguidas dunha consoante palatal (ll, ch, x...) (ex. pecho, solla).

2. Comparación

  • Igualdade (tan / tanto):
    • como + verbo (ex. tan alto como dicías)
    • como + pronome persoal (ex. tan alto coma ti)
    • como / coma outros (ex. tan alto coma unha xirafa)
  • Superioridade (máis alto) / Inferioridade (menos alto):
    • do que + verbo
    • ca + pronome persoal (min, ti, el...)
    • que / ca + outros (có, cá, cós, cás) (ex. poucas vidas hai máis duras cá vida dun gastrónomo)

3. Segmentación Verbal

Esquema: Lexema / Vogal Temática (VT) / Sufixo modo temporal (SMT) / Sufixo número persoal (SNP)

  • Cantabamos: P4, coopretérito indicativo | Lex: cant / VT: a / SMT: ba / SNP: mos
  • Pasaran: P5, antepretérito ind. | Lex: pas / VT: a / SMT: ra / SNP: n
  • Pasásedes: P5, pret. imperf. subx. | Lex: pas / VT: á / SMT: se / SNP: des
  • Cantastes: P5, pret. ind. | Lex: cant / VT: a / SNP: stes
  • Colleriamos: P4, pospretérito ind. | Lex: cant (coherente co orixinal) / VT: e / SMT: ria / SNP: mos
  • Collan: P6, pres. subx. | Lex: coll / VT: - / SMT: a / SNP: n
  • Cantarei: P1, fut. ind. | Lex: cant / VT: a / SMT: re / SNP: i
  • Partises: P2, imperfecto subx. | Lex: part / VT: i / SMT: se / SNP: s

4. Perífrases Verbais

  • Temporal: Indica futuro.
    • Ir + infinitivo (ex. vou marchar hoxe)
    • Estar a / para + infinitivo (ex. está para saír o autobús)
    • Haber (de) + infinitivo (ex. hei marchar hoxe)
  • Modal: Indica obriga.
    • Ter que + infinitivo (ex. teño que recoller a casa)
    • Hai que + infinitivo (ex. hai que ordenar a casa)
    • Deber (de) + infinitivo (ex. debía de facer o traballo)
  • Aspectual:
    • Imperfectiva: Indica unha acción en curso, non finalizada, xerundio -ndo. (Ex. Estar + xerundio ->estaba facendo os deberes; Seguir + xerundio -> segue construindo a casa; Levar + xerundio -> levo facendo iso media vida; Andar + xerundio -> ando facendo os deberes).
    • Perfectiva: Indica acción finalizada. Participio. (Ex. Levar + participio -> levo feito 10 traballos; Ter + participio -> teño acabado o traballo).
    • Reiterativa: Indica repetición. (Ex. Volver / voltar a + infinitivo -> volveu a recoller a casa).
    • Incoativa: Indica o inicio dunha acción. (Ex. Empezar / comezar a + infinitivo -> empezou a chover).
    • Terminativa: Indica o final dunha acción. (Ex. Acabar / rematar de + infinitivo -> acaba de rematar).

5. Demostrativos

  • Proximidade: este(s), esta(s), isto
  • Distancia intermedia: ese(s), esa(s), iso
  • Afastamento: aquel(es), aquela(s), aquilo

Contraccións cos Demostrativos

  1. Con preposicións (ex. de, en -> deste, naquel...).
  2. Os demostrativos masculinos singulares contraen co indefinido outro / a / os / as (ex. estoutro/a/os/as, esoutro/a/os/as, aqueloutro/a/os/as).

6. Valores do "Se"

  • Valor reflexivo: Paula peiteouse (a si mesmo).
  • Valor recíproco: Paula e Ana quérense (dous suxeitos / mutuamente).
  • Valor pronominal: queixarse de..., burlarse de...
  • Valor impersoal: No Norte cómese ben (non se pode pasar a plural).
  • Valor pasiva reflexa: Véndese casa amoblada / Véndense casas amobladas.

7. Posesivos

Formas: Meu, teu, seu, noso, voso, seu, miña, túa, súa, nosa, vosa, súa (e plurais correspondentes).

  • As formas da 3ª persoa contraen con CADA, dando lugar ao posesivo distributivo Cadanseu(s), Cadansúa(s).
  • Posesivo de propiedade exclusiva: De meu, de teu, de seu, de noso, de voso, de seu.

8. Pronomes

Colocación do Pronome Átono

  • Enclise: Cando vai despois do verbo (ex. díxome que era tarde).
  • Proclise: Cando vai antes do verbo (ex. xa que o dixen iso).
  • A posición máis normal é a enclise e nunca un pronome persoal pode comezar unha oración (ex. dígoche que é tarde).

Cando vai antes do verbo? (Proclise)

  • Na oración negativa (non / nin / nunca): Non me dixo nada.
  • Nas oracións interrogativas introducidas por un pronome (que, cando, onde, como...): Como te chamas?
  • Nas oracións desiderativas (expresan desexo): Oxalá te chame hoxe.
  • Nas oracións subordinadas (que / para que): Dixo que te ías onte.
  • Con algúns adverbios (sempre, xa, aínda, mentres, quizais...): Sempre me din o mesmo.
  • Con algúns indefinidos (calquera, algún...): Calquera llo nota.

O Pronome Persoal Átono na Perífrase Verbal

Exemplo: Teño que marchar = Téñome que marchar

Uso do Llo / Llelo e Variantes

Formas: llo, lla, llos, llas, llelo, llela, llelos, llelas. Pasos para facelo:

  1. Substitúe o CD por o / a / os / as segundo sexa masculino/feminino singular/plural.
  2. Substitúe o CI por lle se é singular ou lles se é plural.
  3. Súmase á palabra (ex. Díxenllo / Díxenllelo).

9. Segmentación Substantival

  • Artificial: Lex: artifi, MD: sufixo: al
  • Praguicida: Lex: pragu, MD: sufixo: icida
  • Países: Lex: país, MD: es
  • Transfronteirizas: Lex: fronteir, MD: Prefixo: trans, MD: sufixo: iz, MF: a, MF: s
  • Preartístico: Lex: art, MD: pre, MD: istic, MF: o
  • Coruñeses: Lex: coruñ, MD: suf: es, MF: es
  • Muñeira: Lex: muñ, MD: suf: eira
  • Reconstitucional: Lex: constitucion, MD: pref: re (corrixido de pre), MD: suf: al
  • Invernadoiro: Lex: invern, VT: a, MD: suf: doiro
  • Librarías: Lex: libr, MD: aría, MF: s
  • Carballeira: Lex: carball, MD: suf: eira
  • Memorísticos: Lex: memor, MD: suf: istic, MF: os

Descargar

PDF Word HTML