Gramática Galega: Vogais, Perífrases, Pronomes e Morfoloxía
1. Vogais Abertas e Pechadas
Vogais Abertas
- As esdrúxulas (ex. médico).
- Cando diptongan en castelán (ex. corvo - cuervo).
- As que rematan en -el, -oi (-eis, -ois) (ex. papel, controi).
- Cando van seguidas dunha consoante oclusiva (ex. bodega, petaca).
- Cando rematan en -eio, -encia / -enza, -oide (ex. humanoide, diferenza).
Vogais Pechadas
- Cando van nun diptongo decrecente (cando vai i ou u de 2ª vogal).
- Infinitivos rematados en -er (ex. comer).
- Terminacións -és, -or, -ón, -oso (ex. coruñés, doutor, cabezón, fermoso).
- Cando van seguidas dunha consoante palatal (ll, ch, x...) (ex. pecho, solla).
2. Comparación
- Igualdade (tan / tanto):
- como + verbo (ex. tan alto como dicías)
- como + pronome persoal (ex. tan alto coma ti)
- como / coma outros (ex. tan alto coma unha xirafa)
- Superioridade (máis alto) / Inferioridade (menos alto):
- do que + verbo
- ca + pronome persoal (min, ti, el...)
- que / ca + outros (có, cá, cós, cás) (ex. poucas vidas hai máis duras cá vida dun gastrónomo)
3. Segmentación Verbal
Esquema: Lexema / Vogal Temática (VT) / Sufixo modo temporal (SMT) / Sufixo número persoal (SNP)
- Cantabamos: P4, coopretérito indicativo | Lex: cant / VT: a / SMT: ba / SNP: mos
- Pasaran: P5, antepretérito ind. | Lex: pas / VT: a / SMT: ra / SNP: n
- Pasásedes: P5, pret. imperf. subx. | Lex: pas / VT: á / SMT: se / SNP: des
- Cantastes: P5, pret. ind. | Lex: cant / VT: a / SNP: stes
- Colleriamos: P4, pospretérito ind. | Lex: cant (coherente co orixinal) / VT: e / SMT: ria / SNP: mos
- Collan: P6, pres. subx. | Lex: coll / VT: - / SMT: a / SNP: n
- Cantarei: P1, fut. ind. | Lex: cant / VT: a / SMT: re / SNP: i
- Partises: P2, imperfecto subx. | Lex: part / VT: i / SMT: se / SNP: s
4. Perífrases Verbais
- Temporal: Indica futuro.
- Ir + infinitivo (ex. vou marchar hoxe)
- Estar a / para + infinitivo (ex. está para saír o autobús)
- Haber (de) + infinitivo (ex. hei marchar hoxe)
- Modal: Indica obriga.
- Ter que + infinitivo (ex. teño que recoller a casa)
- Hai que + infinitivo (ex. hai que ordenar a casa)
- Deber (de) + infinitivo (ex. debía de facer o traballo)
- Aspectual:
- Imperfectiva: Indica unha acción en curso, non finalizada, xerundio -ndo. (Ex. Estar + xerundio ->estaba facendo os deberes; Seguir + xerundio -> segue construindo a casa; Levar + xerundio -> levo facendo iso media vida; Andar + xerundio -> ando facendo os deberes).
- Perfectiva: Indica acción finalizada. Participio. (Ex. Levar + participio -> levo feito 10 traballos; Ter + participio -> teño acabado o traballo).
- Reiterativa: Indica repetición. (Ex. Volver / voltar a + infinitivo -> volveu a recoller a casa).
- Incoativa: Indica o inicio dunha acción. (Ex. Empezar / comezar a + infinitivo -> empezou a chover).
- Terminativa: Indica o final dunha acción. (Ex. Acabar / rematar de + infinitivo -> acaba de rematar).
5. Demostrativos
- Proximidade: este(s), esta(s), isto
- Distancia intermedia: ese(s), esa(s), iso
- Afastamento: aquel(es), aquela(s), aquilo
Contraccións cos Demostrativos
- Con preposicións (ex. de, en -> deste, naquel...).
- Os demostrativos masculinos singulares contraen co indefinido outro / a / os / as (ex. estoutro/a/os/as, esoutro/a/os/as, aqueloutro/a/os/as).
6. Valores do "Se"
- Valor reflexivo: Paula peiteouse (a si mesmo).
- Valor recíproco: Paula e Ana quérense (dous suxeitos / mutuamente).
- Valor pronominal: queixarse de..., burlarse de...
- Valor impersoal: No Norte cómese ben (non se pode pasar a plural).
- Valor pasiva reflexa: Véndese casa amoblada / Véndense casas amobladas.
7. Posesivos
Formas: Meu, teu, seu, noso, voso, seu, miña, túa, súa, nosa, vosa, súa (e plurais correspondentes).
- As formas da 3ª persoa contraen con CADA, dando lugar ao posesivo distributivo Cadanseu(s), Cadansúa(s).
- Posesivo de propiedade exclusiva: De meu, de teu, de seu, de noso, de voso, de seu.
8. Pronomes
Colocación do Pronome Átono
- Enclise: Cando vai despois do verbo (ex. díxome que era tarde).
- Proclise: Cando vai antes do verbo (ex. xa que o dixen iso).
- A posición máis normal é a enclise e nunca un pronome persoal pode comezar unha oración (ex. dígoche que é tarde).
Cando vai antes do verbo? (Proclise)
- Na oración negativa (non / nin / nunca): Non me dixo nada.
- Nas oracións interrogativas introducidas por un pronome (que, cando, onde, como...): Como te chamas?
- Nas oracións desiderativas (expresan desexo): Oxalá te chame hoxe.
- Nas oracións subordinadas (que / para que): Dixo que te ías onte.
- Con algúns adverbios (sempre, xa, aínda, mentres, quizais...): Sempre me din o mesmo.
- Con algúns indefinidos (calquera, algún...): Calquera llo nota.
O Pronome Persoal Átono na Perífrase Verbal
Exemplo: Teño que marchar = Téñome que marchar
Uso do Llo / Llelo e Variantes
Formas: llo, lla, llos, llas, llelo, llela, llelos, llelas. Pasos para facelo:
- Substitúe o CD por o / a / os / as segundo sexa masculino/feminino singular/plural.
- Substitúe o CI por lle se é singular ou lles se é plural.
- Súmase á palabra (ex. Díxenllo / Díxenllelo).
9. Segmentación Substantival
- Artificial: Lex: artifi, MD: sufixo: al
- Praguicida: Lex: pragu, MD: sufixo: icida
- Países: Lex: país, MD: es
- Transfronteirizas: Lex: fronteir, MD: Prefixo: trans, MD: sufixo: iz, MF: a, MF: s
- Preartístico: Lex: art, MD: pre, MD: istic, MF: o
- Coruñeses: Lex: coruñ, MD: suf: es, MF: es
- Muñeira: Lex: muñ, MD: suf: eira
- Reconstitucional: Lex: constitucion, MD: pref: re (corrixido de pre), MD: suf: al
- Invernadoiro: Lex: invern, VT: a, MD: suf: doiro
- Librarías: Lex: libr, MD: aría, MF: s
- Carballeira: Lex: carball, MD: suf: eira
- Memorísticos: Lex: memor, MD: suf: istic, MF: os