Gramática galega: artigo, pronomes, posesivos, demostrativos e perífrases verbais
Gramática galega: artigo, pronomes e perífrases verbais
ARTIGO: Artigo determinado: o, a, os, as. Artigo indeterminado: un, unha, uns, unhas.
Pronomes tónicos:
Formas átonas:
Contracción dos pronomes:
Posesivos e demostrativos
POSESIVO: De meu, de noso, de teu, de voso, de seu. Os meus, os teus... Cadanseu, súa, seus, súas.
DEMOSTRATIVO: O demostrativo contrae coas preposicións de e en: deste, naquel, niso... E co indefinido outro: daqueloutra, nestoutro... Aquel, aquela, daquela, nisto, con estas, nestas.
Uso do infinitivo persoal, conxugado e flexionado
1.1. Debe usarse:
- 1.1.1. Sempre que o infinitivo vaia introducido por unha preposición antes do verbo principal: Por estardes a enredar, botáronnos.
- 1.1.2. Cando o infinitivo ten un suxeito propio, diferente do do verbo principal e vai despois: Chegou a policía ao chegaren os rapaces.
1.2. Non pode usarse:
- 1.2.1. Nas perífrases verbais: Tedes que traballar moito para conseguilo.
- 1.2.2. Con verbos modais (querer, poder, deber…) e de sentido (ver, sentir, oír)...
Perífrases verbais
Temporais
- IR + INFINITIVO: movemento, futuro. Vai chover hoxe. Vou ir de vacacións este Nadal.
- HABER (DE) + INFINITIVO: futuro. Han de chegar.
- ESTAR A/PARA + INFINITIVO: futuro inmediato. Olla, está para chover.
- ANDAR PARA + INFINITIVO: futuro inmediato. María anda para ter un neno.
Modais: obriga ou hipótese/probabilidade.
- HABER (DE) + INFINITIVO: hipótese. Ha (de) andar por oitenta pesos. En pretérito: acción a piques de realizarse (ou imperfectiva). Tropezou e houbo caer.
- HABER QUE + INFINITIVO: obriga. Hai que ser educados e saber comportarse.
- TER QUE/DE + INFINITIVO: obriga. Síntoo, mais teñen que marchar axiña.
- DEBER (DE) + INFINITIVO: obriga ou hipótese. Para aprobaren deben tirar un 5. Aquí debe vivir un gaiteiro.
- PODER + INFINITIVO: hipótese. Podo facer un exame sorpresa en calquera momento.
Aspectuais
a) Imperfectivas: acción na súa duración, desenvolvéndose.
- ESTAR + XERUNDIO (= A + INF.): Está a chover. Estaba cantando.
- ANDAR + XERUNDIO: movemento continuado, prolongado. Anda a preparar oposicións.
- LEVAR + XERUNDIO: incide sobre o inicio. Leva chovendo un mes.
- SEGUIR + XERUNDIO: continúa un proceso anterior. O Teucro segue a xogar ben.
- IR + XERUNDIO: progresivo. A cousa vai indo a mellor.
- VIR + XERUNDIO: segue o anterior. E ti de quen vés sendo?
b) Perfectivas: acción acabada, proceso concluído.
- ACABAR DE + INFINITIVO: Cando acabedes de charlar, poñédevos a estudar.
- VIR DE + INFINITIVO: fin dun movemento. Viñen de cantar en París.
- DEIXAR DE + INFINITIVO: Cando deixe de chover, sairemos dar unha volta.
- DAR + PARTICIPIO en interrogativas e negativas: non se consegue rematar o proceso iniciado. Eu non dou chapado todo ese librote. Deches sabido onde vive?
- LEVAR + PARTICIPIO: matiz reiterativo. Eu lévovos sufrido moito nesta vida, meus fillos.
- TER + PARTICIPIO: matiz reiterativo. Xa che teño dito que non quero probar o tabaco.
c) Terminativas (fin dun proceso):
- CHEGAR A + INFINITIVO: Nunca chegou a saberse quen foran os asasinos.
- ACABAR POR + INFINITIVO: Os criminais acabaron por entregarse.
- VIR A + INFINITIVO: E así foi como veu a saberse quen fora o autor da trasnada.
d) Reiterativas: acción que se repite.
- VOLVER (A) + INFINITIVO: Se volves (a) tusir, estragarás o concerto.
- TORNAR (A) + INFINITIVO: Foi recompensado por tornar (a) facer saídas difíciles.
e) Incoativas: proceso no seu inicio.
- BOTARSE A + INFINITIVO: Cando se botou a chover, fuximos a fume de carozo.
- PONERSE/PÓRSE A + INFINITIVO: Púxose a cantar unha pandeirada no medio do paraninfo.
- ROMPER A + INFINITIVO: Ponlle un dente de allo cando rompa a ferver.
- DAR EN + INFINITIVO: Era marabilloso, ata que deu en pincharse.
- EMPEZAR A + INFINITIVO: Tápalle a boca, xa empeza a berrar.
- COMEZAR A + INFINITIVO: Xa comezo a aborrecerme con tanta perífrase.
Relativos, interrogativos e exclamativos
RELATIVO:
INTERROGATIVO E EXCLAMATIVO:
Conxuncións
Conxuncións:
Posición do pronome átono
O pronome átono vai despois do verbo, agás se hai un elemento que indique o contrario. O pronome nunca pode iniciar a oración.
Anteposición do pronome átono: o pronome antepóñese nos seguintes casos:
- En oracións negativas: Non me dixo nada.
- En oracións interrogativas ou exclamativas con partículas como «que» ou «cando»: Cando che falou?
- En oracións desiderativas: Oxalá me chamase hoxe.
- En oracións subordinadas: Dixo que se acordou de min.
- Con adverbios como xa, só, moito, etc.: Xa o vin.
- Con indefinidos como ninguén, alguén, todos, etc.: Ninguén me informou.
O pronome átono nas perífrases verbais:
- Perífrases de infinitivo: pode ir co auxiliar ou despois do infinitivo, dependendo da presenza dun elemento de unión: hei chamarte / hei de te chamar.
- Perífrases de xerundio: o pronome vai co verbo auxiliar ou despois do xerundio: estouche falando / estou falándoche.
- Perífrases de participio: o pronome vai co verbo auxiliar: deinas feito.
Estruturas coordinadas
Poden ter máis de dous membros.
- Copulativas (e, e mais, nin...): Vai á escola e estuda moito.
- Disxuntivas (ou, ou ben, xa...): Queres té ou café?
- Distributivas (ou...ou, ben...ben, xa...xa...): Ou estudas agora, ou non haberá tempo despois.
Oracións bipolares
- Adversativas: TESE / ANTÍTESE (pero, mais, así e todo, senón, non obstante): Quería ir á festa, pero non podía.
- Concesivas: OBXECCIÓN / CONCESIÓN (aínda que, a pesar de que, malia que...): Aínda que chovía, fomos ao parque.
- Condicionais: CONDICIONANTE / CONDICIONADO (se, con tal que, sempre que...): Se estudas máis, aprobarás.
- Causais: CAUSA / CONSECUENCIA (porque, pois, a causa de que, por mor de...): Non fixo os deberes porque se sentía mal.
- Consecutivas: ANTECEDENTE / CONSECUENTE (tan/tanto...que, así que, de modo que, xa que logo...): Estaba tan nervioso que non puido falar.
- Comparativas: 1.º TERMO / 2.º TERMO (tanto...como, máis...ca/que, menos...ca/que): É tan alto como o seu irmán.
Entre as unidades establécense distintos tipos de relación.