Eusko Jaurlaritza eta Eliza frankismoaren aurka (1936-1975)

Resumen

Dokumentuak Eusko Jaurlaritzaren erbesteratzea eta frankismoaren aurkako jarduna aztertzen ditu 1936tik 1960ra, Baionako Hitzarmena, nazioarteko isolamendua eta 1947-1950eko grebak barne. Gero, 1960-1975 bitartean Eliza Katolikoaren eta frankismoaren arteko harremanen bilakaera azaltzen du, Vatikanoko II. Kontzilioaren eragina, euskal apaizen jarrera eta Antonio Añoveros gotzainaren kasua tartean.

Puntos clave

1936ko urriaren 7an Euskadik lehen autonomia-estatutua lortu zuen eta Eusko Jaurlaritza eratu zen José Antonio Agirreren buruzagitzapean.
1937ko ekainean tropa frankistak Bilbon sartu ziren eta Jaurlaritza erbestera joan behar izan zen.
Baionako Hitzarmena (1945) euskal subiranotasuna eta normaltasun demokratikoa berreskuratzeko sinatu zen.
Aliatuek ez zuten Espainian esku hartu eta Francoren erregimena iraun zuen, nazioarteko isolamendua pairatuz.
1947-1950eko greba orokorrek Bizkaiko eta Gipuzkoako langileak mobilizatu zituzten.
1960ko hamarkadan Vatikanoko II. Kontzilioak (1962-1965) Eliza gizarte berrira egokitzeko saiakera bultzatu zuen.
1974an Antonio Añoveros Bilboko gotzainak euskal eskubide kulturalak aldarrikatu zituen eta Eliza-Estatu harremanak okertu ziren.

Ponte a prueba

Eusko Jaurlaritza eta Frankismoa (1936-1960)

1936ko urriaren 7an, Euskadik bere lehen autonomia-estatutua lortu zuen, Bizkaira mugatua, eta Lehen Eusko Jaurlaritza eratu zen, José Antonio Agirre buru zuela.

1937ko ekainean, tropa frankistak Bilbon sartu ziren eta Eusko Jaurlaritza erbesteratu behar izan zen. Bigarren Mundu Gerran zehar (1939-1945), Jaurlaritza erbestean egon zen eta aliatuen garaipenarekin Francoren erregimena amaituko zela espero zuen. Horren testuinguruan sinatu zen Baionako Hitzarmena (1945), euskal subiranotasuna eta normaltasun demokratikoa berreskuratzeko.

Hala ere, aliatuek ez zuten Espainian esku hartu eta Francoren erregimena iraun zuen, nahiz eta nazioarteko isolamendua pairatu:

NBEtik kanpo geratu zen.
Enbaxadoreak erretiratu zitzaizkion.

Gerra Hotzaren hasierak Franco indartu zuen, eta Eusko Jaurlaritza erbestean jarraitzera behartu zuen. Eusko Jaurlaritzak hainbat ekintza antolatu zituen:

1947ko erreferendumean abstentziorako kanpaina.
1947-1950eko greba orokorrak, Bizkaiko eta Gipuzkoako langileek babestuak.

Errepresio handia izan zen, 6.000 atxiloketa baino gehiago eta 1947ko udaberrian, Errepublikaren aldarrikapena eta Aberri Eguna ospatzeko mobilizazio deialdia. Frankismoa harrituta geratu zen mobilizazioaren indarra ikusita.

1960ko hamarkadara arte (1962 eta 1966-1967 grebak) ez ziren berriro hainbeste langile mobilizazio izan frankismoaren aurka.

Eliza Katolikoa eta Frankismoa (1960-1975)

Erregimen frankistaren hasieratik, Espainiako Eliza Katolikoa izan zen diktaduraren oinarri ideologikoa, naziokatolizismoan oinarrituta: Espainiaren esentzia katolikotasunean definitu zen, eta Eliza eta Estatua eskutik lotuta zeuden.

1960ko hamarkadan hasi zen Elizan aldaketa, Vatikanoko II. Kontzilioaren (1962-1965) eraginez, Eliza gizarte berrira egokitzeko saiakera baten baitan. Ahots berriak agertu ziren, frankistek "apaiz komunistak" deitu zituztenak.

Eliza eta Estatuaren arteko harremanak okertzen hasi ziren, batez ere Paulo VI.ak Francori apezpikuak izendatzeko eskubidea Vatikanorentzat eskatu ondoren. Francok uko egin eta harremanak hoztu ziren.

Euskal Elizak bere berezitasuna zuen: euskal kleroaren zati handi bat euskal nazionalismoarekin bat eginda zegoen eta mugimendu sozialak bultzatu zituen, besteak beste:

JOC
Ekintza Katolikoa
HOAC

1968tik aurrera euskal apaizek aldarrikapen-ekintzak egin zituzten. 1974an, Antonio Añoveros Bilboko gotzainak homilia batean euskal eskubide kulturalak aldarrikatu zituen, eta diktaduraren aurka egin zuen.

Gobernuak kanporatze mehatxua egin zion, baina Espainiako Gotzainen Batzarrak eta Tarancón kardinalak babestu zuten eta kanporatzea ekidin zen. Azkenik, Elizaren hierarkiak frankismoarekiko haustura formalizatu zuen, eta Espainiako aldaketa politikoari begira jarrera berria hartu zuen.

Preguntas frecuentes

Zer izan zen Baionako Hitzarmena?

1945ean sinatutako hitzarmena da, euskal subiranotasuna eta normaltasun demokratikoa berreskuratzeko helburuarekin. Bigarren Mundu Gerraren amaieraren testuinguruan sinatu zen.

Zergatik ez zuten aliatuek Francoren erregimena amaitu?

Aliatuek ez zuten Espainian esku hartu, eta Francoren erregimena iraun zuen, nahiz eta nazioarteko isolamendua pairatu zuen: NBEtik kanpo geratu zen eta enbaxadoreak erretiratu zitzaizkion.

Nor izan zen Antonio Añoveros?

Bilboko gotzaina zen, eta 1974an homilia batean euskal eskubide kulturalak aldarrikatu zituen, diktaduraren aurka egin zuen eta gobernuaren kanporatze mehatxua jaso zuen.